Bir elektronun nerede olduğunu sormak, klasik dünyada masum bir meraktır; kuantum dünyasında ise neredeyse polisiye bir sorgudur. Çünkü elektron, biz ona bakmadan önce tek bir yerde duruyor gibi davranmaz. Dalga fonksiyonu dediğimiz matematiksel tarif, onun olası konumlarını, enerjilerini ve kaderlerini aynı anda taşır. Sonra bir ölçüm yaparız: cihaz tık der, ekranda nokta belirir, dedektör sinyal verir. İşte o anda soru şudur: Evren sadece bir sonucu mu seçti, yoksa bütün sonuçlar kendi yollarına mı ayrıldı?
Kuantum uyumsuzluğu, yani decoherence, bu sorunun en soğukkanlı kahramanıdır. Popüler anlatılarda gözlem bazen insan bilinciyle karıştırılır; sanki evren, biz ona bakınca utangaç bir oyuncu gibi rolünü seçer. Oysa fizik daha az romantik ama çok daha şaşırtıcıdır. Gözlem dediğimiz şey çoğu zaman bilinçli bir bakış değil, sistemin çevreyle etkileşime girmesidir. Bir parçacık ölçüm cihazına, hava moleküllerine, ışığa, masaya, hatta evrenin geri kalanına karıştığında olasılıklar arasındaki kuantum uyum hızla kaybolur. Yani dallanma, insan gözünün değil, etkileşimin imzasıdır.
Dallanma Ne Demek?
Çoklu dünyalar yorumuna göre dalga fonksiyonu çökmez; sadece farklı sonuçlar birbirleriyle artık konuşamaz hale gelir. Kedi hem canlı hem ölü olasılıklarını taşırken, kutu çevreyle etkileştiğinde bu iki ihtimal ayrı tarih şeritleri gibi birbirinden kopar. Bir dalda kedi miyavlar, diğerinde sessizlik vardır. Fakat önemli nokta şu: Bu yorum, ölçüm problemine verilen bir cevaptır; paralel evrenlerin deneysel olarak doğrudan kanıtlandığı anlamına gelmez. Yine de matematiğin ciddiyetle fısıldadığı bir ihtimaldir: Gerçeklik, tek bir sahne değil, sahnelerin devasa bir orkestrasyonu olabilir.
Uyumsuzluğun geri dönüşsüz görünmesinin nedeni de burada yatar. Teoride kuantum yasaları çoğu zaman tersine çevrilebilir yapıdadır; filmi geri sarabilir gibi denklemleri geriye işletmek mümkündür. Fakat pratikte bir ölçüm sonucu çevreye öyle büyük miktarda bilgi saçar ki, bütün moleküllerin, fotonların ve etkileşimlerin kaydını kusursuz biçimde geri toplamak imkansıza yakın olur. Bir fincan kahveyi denize döküp sonra aynı molekülleri fincana eksiksiz geri çağırmak gibi. Yasak değil, ama evrenin size alaycı bir kahkaha atmasına sebep olacak kadar olanaksız.
Bu tablo, kader fikrini de tuhaf biçimde değiştirir. Klasik düşüncede gelecek, ya belirlenmiştir ya da rastlantıyla açılır. Çoklu dünyalarda ise belki de bütün olası sonuçlar gerçekleşir; sadece siz, belli bir dalın içinden konuşursunuz. Bu, özgür iradeyi yok etmek zorunda değildir; onu daha garip hale getirir. Seçim yaptığınızda evrenin tek kapısını açmıyor olabilirsiniz. Belki kapıların tümü açılıyor, fakat sizin deneyiminiz yalnızca bir koridorda devam ediyor. Böyle bakınca her karar, kozmik bir budama değil, bilinç çizginizin hangi dalda yürüdüğünü belirleyen yerel bir hikayedir.
Yine de dikkatli olmalıyız: Bu fikirleri bilimkurguya çevirmek kolaydır. Her kayıp anahtar için bir evren, her pişmanlık için alternatif bir siz hayal etmek cazip gelir. Fakat kuantum dallanma, günlük hayattaki her psikolojik ihtimalin otomatik olarak roman karakterleri gibi başka evrenlerde yaşadığı anlamına gelmez. Fizikte dallanma, ölçülebilir kuantum durumlarının çevreyle dolanıklığa girip faz ilişkilerini yitirmesiyle ilgilidir. Yani mesele mistik bir çoğalma değil, son derece teknik bir bilgi yayılımıdır.
Yine de bu teknikliğin içinde baş döndürücü bir şiir var. Bir gözlem, evrenin aynasında yalnızca görüntü yakalamaz; sistemi çevresiyle geri dönüşsüz bir ilişkiye sokar. Belki de gerçeklik, tek bir cümle gibi değil, aynı anda yazılan ama birbirinin mürekkebini okuyamayan sayısız cümle gibi ilerliyordur. Biz ise o metnin içinde, kendi satırını mutlak sanan okurları andırıyoruz. Kuantum uyumsuzluğu bize şunu öğretir: Evrenin sessizliği basitlikten değil, ayrılmış ihtimallerin artık birbirine seslenememesinden doğuyor olabilir.