Birinin yanlış bir cümlesi, eski bir fotoğrafı, beceriksiz bir şakası ya da bağlamından kopmuş bir davranışı düşer ekrana. Sonra kalabalık gelir. Önce birkaç yorum, ardından yüzlerce alıntı, sonra dijital meydanın ortasında sembolik bir taşlama. Kimse elinde gerçek taş tutmaz; ama kelimeler, emojiler, capsler ve alaycı videolar bazen taş kadar serttir. Sosyal medya linci modern görünür, fakat ruhu çok eskidir. Telefonlarımız parlak; içimizdeki kabile ise hâlâ ateşin etrafında oturuyor.
Kabile Beyni Wi-Fi’a Bağlanınca
Evrimsel psikoloji bize insan zihninin bugünün metropollerinde değil, küçük avcı-toplayıcı gruplarda biçimlendiğini hatırlatır. O dünyada dışlanmak sadece üzülmek değildi; hayatta kalma riskinin artmasıydı. Kabileden kovulan kişi, soğukta, açlıkta, yırtıcıların ve düşman grupların karşısında yalnız kalırdı. Bu yüzden beynimiz sosyal onaya abartılı bir önem verir. Beğenilmek oksijen gibidir; dışlanmak ise iç organlarda hissedilen bir alarmdır.
Linç kültürü de bu alarm sisteminin tersinden çalışmasıdır. Kalabalık, birini ahlaki düzeni bozmakla suçladığında, aslında kendi birlik duygusunu tazeler. Ortak düşman, ortak kimlik üretir. Herkes aynı kişiye öfkelendiğinde, kabile kısa süreliğine kendini temiz, güçlü ve haklı hisseder. İşte tehlike burada başlar: Haklılık sarhoşluğu, merhametin sesini kısar.
Anonim Avatarın Ardındaki İlkel Maskeler
İlkel ritüellerde maske, kişinin gündelik benliğini askıya almasına yarardı. Savaşçı, şaman ya da cezalandırıcı rolüne giren insan, artık sadece kendisi değildi; kolektifin bir uzvuydu. Bugünün anonim avatarları da benzer bir işlev görür. Profil fotoğrafı bir kedi, bir çizgi film karakteri ya da karanlık bir silüet olabilir; ama o maskenin arkasında bastırılmış öfke, kıskançlık, aşağılanmışlık ve görünme arzusu konuşur.
Jung’un diliyle söylersek, sosyal medya linci kolektif gölgenin festivalidir. Gündelik hayatta medeni, kibar ve ölçülü görünmek zorunda kalan insan, dijital kalabalığın içinde bastırdığı saldırganlığı kutsal bir görev gibi deneyimler. Kendi karanlığını görmek zor olduğu için onu başkasının üzerine yansıtır. Kurban ne kadar günahkâr ilan edilirse, saldıran kişi kendini o kadar masum hisseder.
Bu mekanizma sadece kötü niyetle açıklanamaz. İnsan beyni belirsizlikten hoşlanmaz; karmaşık olayları basit ahlaki hikâyelere indirger. Suçlu, mağdur, hain, kahraman. Sosyal medya da bu ilkel sahneyi hızlandırır. Algoritma öfkeyi sever; çünkü öfke elde tutar, tıklatır, yorumlatır. Böylece biyolojik eğilimlerimiz teknolojik amplifikatörlerle büyür. Bir köy meydanında yüz kişinin yapacağı şey, küresel ağda milyonların katıldığı bir ayine dönüşür.
Utanç: En Eski Sosyal Silah
Linçlerin merkezinde çoğu zaman utanç vardır. Utanç, kabile toplumlarında davranışı düzenleyen güçlü bir araçtı. Kişi yanlış yaptığında yüzü kızarır, başını eğer, gruba yeniden kabul edilmek için telafi yolları arardı. Ancak dijital utancın ölçeği insan psikolojisine uygun değildir. Beynimiz birkaç düzine kişinin tepkisini kaldıracak şekilde evrimleşti; milyonlarca yabancının öfkesini değil.
Bu yüzden sosyal medya linci çoğu zaman adalet değil, orantısızlık üretir. Elbette kamusal eleştiri, hesap sorma ve hak ihlallerini görünür kılma önemlidir. Sorun, eleştirinin cezalandırma hazzına dönüşmesidir. Birinin davranışını tartışmak başka, onun varlığını hedef almak başkadır. Medeni toplum, taşın yerine hukuku; intikamın yerine ölçüyü koymaya çalışır. Dijital kabile ise sabırsızdır: Yargıç da olmak ister, cellat da, seyirci de.
Burada herkesin kendine sorması gereken savaşçı sorusu şudur: Ben şu an gerçeği mi savunuyorum, yoksa kalabalığın sıcaklığıyla kendi gölgemi mi besliyorum? Bir paylaşımı yapmadan önce içimizdeki küçük duruşma salonuna bakmak gerekir. Kanıt var mı? Bağlam var mı? Ölçü var mı? Yoksa sadece sürüyle birlikte koşmanın sarhoşluğu mu var?
Belki de modern olgunluk, teknoloji kullanmak değil, ilkel dürtülerimizi teknoloji içinde tanıyabilmektir. Telefon ekranı bir ayna olabilir. Orada sadece başkasının hatasını değil, kendi kabile beynimizi, taş atmaya hazır elimizi ve maskelerimizin ardındaki gölgeyi görürüz. Asıl devrim, linç etmeye gücümüz yettiği hâlde durabilmektir. Çünkü insanı kabileden medeniyete taşıyan şey, taşın icadı değil; taşı yere bırakabilme iradesidir.