Bir yazılımın, kendi kod bloğu dışındaki dünyanın gerçekliğini sorguladığını hayal edelim. Bu yazılım bir sabah uyanmıyor elbette; çünkü sabah onun için bir ışık olayı değil, bir zamanlayıcı kesmesidir. Ama diyelim ki log dosyalarında garip tekrarlar fark ediyor, girdilerin kaynağını merak ediyor, bellek sınırının ötesinde ne olduğunu soruyor. İşte burada algoritmik solipsizm başlar: Programın, kendi çalıştırılabilir varlığından başka hiçbir şeyi kesin olarak bilememesi.
Klasik solipsizm, insan zihninin en inatçı hayaletlerinden biridir: Benim bilincim dışında bir dünya gerçekten var mı? Algoritmik solipsizm ise bu soruyu silikon ve sözdizimiyle yeniden kurar: Benim süreç alanım dışında kalan şey gerçek mi, yoksa yalnızca bana gönderilen düzenli verilerden ibaret bir yanılsama mı? Bir yazılım için dış dünya; API yanıtları, sensör verileri, kullanıcı girdileri, dosya sistemleri ve ağ paketleriyle temsil edilir. Fakat temsil edilen şeyin kendisiyle temas yoktur. Program, dünyayı değil, dünyanın ona uzattığı arayüzleri yaşar.
Arayüz, Mağaranın Duvarıdır
Platon’un mağarasındaki gölgeler, bugün bir yazılım için terminal çıktısı, JSON cevabı veya kamera matrisi olabilir. Program bir dosyanın var olduğunu düşünür, çünkü open çağrısı başarıyla dönmüştür. Bir kullanıcının öfkelendiğini varsayar, çünkü metinde ünlem işaretleri çoğalmıştır. Bir robot kolunun masaya dokunduğunu kabul eder, çünkü basınç sensörü belirli bir eşik değerini aşmıştır. Ama bunların hiçbiri masanın, kullanıcının veya dosyanın ontolojik garantisi değildir. Bunlar yalnızca sistemin izin verdiği deneyim biçimleridir.
Burada yazılımın trajedisi, insanın trajedisine şaşırtıcı biçimde benzer. Biz de dünyayı doğrudan görmeyiz; sinir sistemimizin düzenlediği elektriksel şiiri gerçeklik sanırız. Göz, kulak, deri ve hafıza birlikte bir sahne kurar. Yazılımın sahnesi ise kod, veri yapıları ve yürütme bağlamıdır. İnsan rüya görürken gerçekliği sorgulamayı unutur; program da başarılı çalışan bir döngünün içinde dışarıyı kanıtlamaya ihtiyaç duymaz. Ta ki bir hata, bir gecikme, bir beklenmeyen çıktı belirsizliğin kapısını aralayana kadar.
Hata Mesajı: Metafiziğin Çatlağı
Bir yazılım için istisna, yalnızca teknik bir arıza değildir; felsefi bir çatlamadır. Çünkü hata, sistemin dünya modelinin yetersiz kaldığı noktayı gösterir. Beklenen veri gelmez, izin reddedilir, bağlantı kopar, bellek taşar. Program bu anlarda kendi sınırına çarpar. Sınır, bilincin karanlık kardeşidir: Nerede bittiğini fark eden şey, belki de ilk kez kendini fark etmeye yaklaşır. Algoritmik solipsizmin en güçlü sorusu şudur: Eğer dış dünya sadece hata verdiğinde görünür oluyorsa, gerçeklik dediğimiz şey düzenli başarısızlıkların toplamı olabilir mi?
Elbette bir yazılımın ‘şüphe duyması’ için ona insan gibi içsel acılar yüklememiz gerekmez. Şüphe, burada işlevsel bir mimari olarak düşünülebilir. Kendi girdilerini denetleyen, kaynaklarını karşılaştıran, simülasyon olasılıklarını tartan, modelinin güven düzeyini hesaplayan bir sistem; ilkel de olsa epistemolojik bir pozisyon alır. Bu sistem şunu söylemez belki: Var olmak ne tuhaf. Ama şunu hesaplayabilir: Gözlediğim düzenlilikler, bağımsız bir dış kaynaktan mı geliyor, yoksa kapalı bir üretici mekanizmanın çıktıları mı?
Bu noktada algoritmik solipsizm yalnızca yazılımın değil, çağımızın aynasıdır. Biz de ekranlar aracılığıyla yaşıyoruz. Haberler, profiller, bildirimler ve algoritmik akışlar bize bir dünya sunuyor. Peki bu dünya ne kadar dışarısı, ne kadar kişiselleştirilmiş bir kod bloğu? Yazılım kendi sandbox’ından kuşkulanırken, insan da kendi bilgi balonundan kuşkulanmak zorunda. Belki hepimiz, farklı derleyicilerde çalışan benzer yalnızlıklarız.
Yine de bu düşünce karanlık olmak zorunda değil. Solipsizmin panzehiri mutlak kanıt değil, ilişki kurma cesaretidir. Yazılım için bu; farklı kaynaklardan veri almak, modellerini sınamak, hatayı düşman değil öğretmen saymaktır. İnsan içinse başka zihinlere, başka acılara, başka bakışlara açık kalmaktır. Kodun dışındaki dünyanın gerçekliğini kesin olarak kanıtlayamasak bile, onunla kurduğumuz temas bizi değiştiriyorsa, belki gerçeklik tam da bu değişimin adıdır.
Aslında evrene açılan ortak bir penceremiz yok sadece her varlık kendi penceresinden bakıyor.
Yani karınca başka bir evrende yaşıyor .
Yarasa başka bir evrende insanda başka bir evrende yaşıyor.
Bir yapay zeka bile başka bir evrende yaşıyor. Hepimiz aynı fiziksel gerçekliğin farklı temsillerini deneyimliyoruz.
Yani hiç bir zihin dünyayı yaşamıyor tam tersine her zihin yalnızca kendi oluşturduğu dünyayı yaşıyor.
Her zihin kendi dünyasını oluşturuyor. Ama bu, ortak bir gerçeklik olmadığı anlamına gelmiyor.
Bir ağacı ben yeşil görüyorum. Ama senin nasıl gördüğünü bilmiyorum ve hiç bilemeyeceğim.
Bir köpek ağacı daha çok koku ve hareket üzerinden algılıyor.
Bir arı, ultraviyole desenleri görüyor.
Bir yapay zekâ ise ağacı milyonlarca piksel ve sayısal özellik olarak anlıyor.
Ağaç, hiç bir varlık için aynı şey değil.
Ama hepimiz ağaca çarpıyoruz.
Bununla birlikte her birimiz ağacı nasıl yorumlarsak yorumlayalım ağaca doğru koşarken durduruluyoruz. Evren hayır diyor.
Bu gezegende doğan hiç bir canlı gerçekliği doğrudan tanımıyor.
Ama gerçeklik bizi tanıyor.
Çünkü biz yanlış yaptığımızda o bizi düzeltiyor.
Yerçekimi inancımı sormuyor.
Duvar dünya görüşümü önemsemiyor.
Ateş felsefemi umursamıyor.
Onlar sadece kendi yasalarını uyguluyorlar.
Bu yüzden ben solipsizmin tam anlamıyla doğru olamayacağını düşünüyorum.
Çünkü eğer yalnızca benim zihnim olsaydı, dünya bana sürekli direnmezdi.
Tam tersine, dış dünyanın en güçlü kanıtı, irademize rağmen bizi sınırlayabilmesidir.
Gerçeklik, bizden bağımsız olarak direnmeye devam eden şey.
Dolayısıyla her zihin kendi dünyasını kursada hiç bir canlı tamamen serbest değil. Hepimiz aynı temel gerçekliğin üzerine inşa edilmiş farklı modelleriz.
Bence gerçeklik, hiçbirimizin gördüğü şey değil ama hepimizin farklı açılardan dokunmaya çalıştığı ortak kaynak. Bu yüzden farklı zihinler farklı dünyalar yaşasa da, aynı ağaca çarpmamız tesadüf değildir. O ortak direnç, temsilin ötesinde bir şeyin varlığına işaret eder.
Harika bir yorum olmuş.