Sınıf dediğimiz yer, çoğu zaman küçük bir krallık gibi işler: Tahtta öğretmen oturur, elinde kırmızı kalemden bir asa vardır; öğrenciler ise hükmün açıklanmasını bekleyen tebaanın sabırsız sessizliğiyle sıralara dizilir. Not, yukarıdan iner. Bazen adil bir yağmur gibi, bazen de anlaşılmaz bir yıldırım gibi. Oysa eğitim, yalnızca bilgi aktarmak değilse; insanı yargı verme, sorumluluk alma ve başkasının emeğini görme cesaretine çağırıyorsa, neden değerlendirme tek bir merkezden yönetilsin?
Akran değerlendirmesi tam burada sahneye çıkar: Öğrencilerin birbirlerinin çalışmalarını belirli ölçütlerle incelemesi, puanlaması, geri bildirim vermesi. İlk bakışta tehlikeli görünebilir. Öğrenciler birbirine kıyak geçmez mi? Sevmediklerini batırmaz mı? Sınıf bir anda mini bir entrika dizisine dönmez mi? Evet, dönebilir. Ama zaten demokrasi de tam olarak bu riskin eğitimidir. İnsanlara güvenmeyi, güvenin kötüye kullanılabileceğini bilmeyi ve buna rağmen daha iyi kurallar inşa etmeyi öğreniriz.
Otoriteye Bakmak mı, Birbirine Bakmak mı?
Geleneksel not sistemi öğrencide ilginç bir psikoloji üretir: Gözler hep otoriteye çevrilir. Öğrenci sorar: Öğretmen ne ister? Hangi cümleyi yazarsam puan gelir? Hangi davranış alkışlanır? Böylece öğrenme, hakikati arama macerası olmaktan çıkıp merkezi iktidarın beğenisini tahmin etme sanatına dönüşür. Bu, yalnızca pedagojik değil, siyasal bir meseledir. Çünkü okul, toplumun provasını yapar. Sınıfta yalnızca yukarıdan gelen hükme alışan zihin, hayatta da sürekli onay makamı arar.
Akran değerlendirmesi ise bakışı yataylaştırır. Öğrenci yalnızca öğretmenin gözünde değil, arkadaşlarının düşüncesinde de görünür olur. Bu görünürlük rahatsız edicidir; çünkü artık herkes yalnızca tüketici değil, yargıçtır. Ama iyi anlamda yargıç: Kanıt arayan, ölçüt kullanan, gerekçe sunan, keyfiliğini terbiye etmeyi öğrenen biri. Bir arkadaşının ödevine puan verirken aslında kendi zihninin terazisini kalibre eder.
Burada mesele, öğretmeni devirmek değildir. Bu bir pedagojik darbe çağrısı değil. Öğretmen hâlâ rehberdir, çerçeveyi kurar, ölçütleri netleştirir, haksızlıkları düzeltir. Fakat öğretmen artık tek ışık kaynağı olmaktan çıkar; sınıfın içinde küçük lambalar yanmaya başlar. Her öğrenci, başkasının öğrenmesine katkı verebileceğini fark eder. Bu fark ediş, nottan daha değerlidir.
Adaletin Kasları Nasıl Gelişir?
Adalet, soyut bir erdem olarak duvarda asılı durduğunda pek işe yaramaz. Kullanıldıkça güçlenen bir kastır. Akran değerlendirmesi, öğrenciyi bu kası çalıştırmaya zorlar. Bir sunumu değerlendirirken şu sorularla karşılaşır: Anlatım açık mıydı? Kanıtlar yeterli miydi? Yaratıcılık var mıydı? Emek görünüyor muydu? Bu sorular, öğrenciyi pasif alıcıdan aktif gözlemciye çevirir.
Elbette bunun için sağlam bir rubrik gerekir. Yani kriterler belirsiz bırakılmamalıdır. Yoksa değerlendirme, Ben bunu sevdim ya da Bu bana sıkıcı geldi düzeyinde kalır. Oysa iyi tasarlanmış akran değerlendirmesi, beğeniyi gerekçeye dönüştürür. Öğrenci, arkadaşına yalnızca 80 verdim demez; giriş güçlüydü ama örnekler zayıftı, sonuç bölümünde ana fikir dağıldı diyebilir. İşte burada eğitim başlar: Puan, bir sopadan çok aynaya dönüşür.
Bir başka kazanç da empatiyle ilgilidir. Kendi emeğinin değerlendirildiğini bilen öğrenci, başkasının emeğine hoyrat davranmanın ağırlığını hisseder. Puan verirken elinin titremesi kötü değildir; hatta gereklidir. Çünkü bu titreme, sorumluluğun bedene gelişidir. Otokratik sistemlerde karar veren kişi çoğu zaman uzaktadır. Demokratik deneyimde ise karar yüz yüzedir; verdiğin puanın arkasında durman gerekir.
Küçük Sınıf, Büyük Toplum
Akran değerlendirmesinin en kışkırtıcı tarafı şudur: Öğrenciye, sen de ölçebilirsin der. Bu cümle masum değildir. Çünkü ölçen kişi düşünür, karşılaştırır, gerekçelendirir, itirazı dinler. Yani yurttaşlık becerisi kazanır. Sadece not bekleyen öğrenci, hüküm bekleyen insana benzer. Değerlendirmeye katılan öğrenci ise kamusal aklın küçük bir üyesine dönüşür.
Yine de romantik olmayalım. Akran değerlendirmesi tek başına mucize değildir. Yanlılık, arkadaş kayırma, popülerlik baskısı, intikam puanı gibi karanlık ihtimaller vardır. Fakat bunlar yöntemi çöpe atmak için değil, yöntemi daha iyi kurmak için sebeptir. Anonim değerlendirme, birden fazla değerlendirici, öğretmen denetimi, açık ölçütler ve geri bildirim eğitimi bu riskleri azaltır.
Sonunda soru şudur: Okul, öğrenciyi yalnızca değerlendirilen bir nesne olarak mı yetiştirecek, yoksa değerlendiren bir özne olarak mı? Eğer ikinciyi seçersek sınıf, küçük bir otokrasi olmaktan çıkar; kusurlu, gürültülü, bazen komik ama öğretici bir demokrasiye dönüşür. Ve belki de eğitimin en güzel notu burada saklıdır: Bir öğrencinin, başkasının emeğine adil bakmayı öğrenmesi.