İnsanlık tarihi, birbirini hiç tanımamış halkların aynı sahneyi farklı kostümlerle tekrar tekrar oynamasına benzer. Bir yerde ejderhayı öldüren kahraman vardır, başka bir yerde yeraltına inip geri dönen tanrıça; bir kıtada tufan dünyayı yutar, ötekinde ilk insan balçıktan yoğrulur. Carl Gustav Jung işte bu tuhaf benzerliklere bakıp cesur bir soru sordu: Acaba insan zihninin derinlerinde, kişisel anılardan daha eski, kültürlerden daha geniş bir ortak kaynak mı var?
Jung’un kolektif bilinçdışı kavramı, hepimizin ruhsal yapısında miras aldığımız evrensel eğilimler bulunduğunu öne sürer. Bu, beynimizin içinde hazır mitolojik filmler saklandığı anlamına gelmez. Daha incelikli bir şeydir: İnsan deneyimini belirli biçimlerde örgütlemeye yatkın kalıplar, yani arketipler. Anne, gölge, kahraman, bilge ihtiyar, hilebaz, büyük yolculuk gibi imgeler, farklı kültürlerde farklı adlarla karşımıza çıkar; ama dokundukları sinir aynı gibidir.
Aynı masalın farklı maskeleri
Mesela kahraman miti düşünelim. Gılgamış, Herakles, Arjuna, Keloğlan, Luke Skywalker… Hepsinde sıradan dünyadan kopuş, sınavlar, canavarla yüzleşme ve dönüş vardır. Bu benzerliği sadece kültürel aktarım ile açıklamak bazen mümkündür; ticaret yolları, göçler, savaşlar ve hikâye anlatıcıları mitleri taşır. Fakat tüm benzerlikleri yalnızca ödünç alma ile açıklamak, insan ruhunun kendi kendine sembol üretme kapasitesini küçümsemek olabilir.
Jungiyen bakışa göre mitler, ruhun dışarıya yansıttığı rüyalardır. Toplumlar kolektif kaygılarını, umutlarını ve travmalarını sembollerle sahneye koyar. Ejderha yalnızca büyük bir sürüngen değildir; kaos, yıkıcı içgüdü, bastırılmış korku ya da henüz bilinçlenmemiş güç olabilir. Kahramanın ejderhayı öldürmesi de yalnızca askeri zafer değil, bilinç kazanan insanın karanlıkla pazarlığıdır. Burada mit, çocuk masalı olmaktan çıkar; ruhun haritasına dönüşür.
Fakat dikkat: Jung’un fikri büyüleyici olduğu kadar kaygan bir zeminde yürür. Her kültürde benzer semboller görmek, hemen evrensel bilinçdışı sonucuna atlamayı gerektirmez. İnsan bedeni her yerde benzerdir: doğarız, acıkırız, korkarız, severiz, ölürüz. Gece, kan, ateş, su, anne, mağara, gök, yılan gibi imgelerin yaygın olması, ortak biyolojik ve çevresel deneyimlerden de kaynaklanabilir. Yılanın hem bilgelik hem tehlike sembolü olması şaşırtıcı değildir; çünkü yılan gerçekten de hem büyüleyici hem öldürücüdür.
Bilim mi, şiir mi, yoksa ikisi arasında bir kapı mı?
Jung’un teorisi modern deneysel psikoloji açısından sorunludur; çünkü kolektif bilinçdışı doğrudan ölçülmesi zor bir varsayımdır. Laboratuvara koyup tartamazsınız. Buna rağmen teori, sembollerin ve mitlerin psikolojik işlevini anlamada güçlü bir mercek sunar. Belki de Jung’u katı bir biyolojik iddia olarak değil, insan anlam üretiminin derin yapısını anlatan bir düşünce teknolojisi olarak okumak gerekir.
Bu noktada soru değişir: Jung haklı mıydı? yerine Jung’un fikri bize neyi görmeyi öğretiyor? Bence onun en büyük katkısı, insanı yalnızca rasyonel kararlar alan bir makine olarak değil, sembollerle yaşayan bir varlık olarak kavramasıdır. Biz hesap yapan hayvanlar değiliz sadece; aynı zamanda rüya gören, kayıp cennetler icat eden, canavarlar yaratan ve sonra onlarla savaşarak büyüyen varlıklarız.
Farklı kültürlerdeki ortak mitler, kolektif bilinçdışının kesin kanıtı olmayabilir; ama onun lehine fısıldayan güçlü ipuçlarıdır. Bu ipuçları bize şunu söyler: İnsanlığın yüzeyi diller, bayraklar, tanrılar ve geleneklerle bölünmüş olsa da derinde benzer yaralar ve benzer özlemler taşırız. Hepimiz karanlık ormana girer, kayıp parçayı arar, dönüş yolunda değişmiş oluruz.
Belki de kolektif bilinçdışı, insan türünün görünmez kütüphanesidir. Raflarında yazılı kitaplar değil, tekrar tekrar yazılmayı bekleyen biçimler vardır. Her kültür o biçimlere kendi mürekkebini döker. Sonuçta ortaya çıkan mitler hem yerel hem evrenseldir; hem bizim köyün masalıdır hem de insan olmanın kadim yankısı.
