Sonsuz Maymunlar Gerçekten Shakespeare Yazabilir mi, Yoksa Evren Bize Şaka mı Yapıyor?

Sonsuz Maymunlar Gerçekten Shakespeare Yazabilir mi, Yoksa Evren Bize Şaka mı Yapıyor?

Sonsuz Maymun Teoremi kulağa bilimsel bir fıkra gibi gelir: Sonsuz sayıda maymunu sonsuz sayıda daktilonun başına oturtursanız, içlerinden biri eninde sonunda Shakespeare’in tüm eserlerini yazar. Hatta arada alışveriş listesi, küfürlü mektuplar, yanlışlıkla yazılmış vergi beyannameleri ve muhtemelen üç perdelik muz trajedileri de çıkar. Fakat bu düşünce deneyi, komik kabuğunun altında olasılık, sonsuzluk ve anlam hakkında son derece keskin bir bıçak taşır.

Teorem aslında ne söylüyor?

Matematiksel biçimiyle mesele şudur: Bir klavyede sınırlı sayıda karakter olsun. Maymun her tuşa tamamen rastgele ve bağımsız biçimde bassın. Aradığımız metin de sonlu uzunlukta olsun; örneğin Hamlet ya da Shakespeare’in bütün külliyatı. Her belirli karakter dizisinin ortaya çıkma olasılığı çok küçüktür ama sıfır değildir. Eğer deneme sayısı sonsuza giderse, bu dizinin bir yerde ortaya çıkma olasılığı 1’e yaklaşır. Matematikçiler buna neredeyse kesin der: yani olasılık bakımından kesin, ama mantıksal olarak mutlak zorunluluk değil.

Buradaki kritik nokta şudur: Teorem, maymunların edebi zevk geliştireceğini söylemez. İçlerinden birinin İngiliz Rönesansı’nı kavrayacağını, insan ruhunun trajik yarığını sezerek Kral Lear’ı yeniden icat edeceğini iddia etmez. Sadece şu soğuk cümleyi kurar: Yeterince çok rastgele deneme yaparsanız, önceden belirlenmiş herhangi bir sonlu desenin ortaya çıkması beklenir. Anlam, niyetin değil, seçimin sonucudur. Biz çöplüğün içinden Shakespeare’i seçeriz; maymun yalnızca tuşa basar.

Fakat beklemek ne kadar sürer?

İşte eğlence burada başlar ve aynı anda biter. Diyelim ki klavyede 50 karakter var. Uzunluğu 100 karakter olan belirli bir cümlenin rastgele yazılma olasılığı 50 üzeri eksi 100’dür. Bu sayı gündelik aklın tutabileceği bir sayı değildir; cebinizdeki bozuk para gibi değil, karanlıkta kaybolmuş bir galaksi gibi davranır. Shakespeare’in tüm eserleri yaklaşık milyonlarca karakterlik bir metindir. Böyle bir dizinin rastgele çıkmasını beklemek için gereken süre, evrenin yaşını utandıracak kadar büyüktür. Hatta evrendeki tüm atomları daktiloya çevirseniz ve her biri ışık hızında tuşlara bassa bile, pratik anlamda hiçbir yere varamazsınız.

Bu yüzden teorem bize iki ayrı hakikat sunar. Matematiksel hakikat: Sonsuz deneme varsa, evet, Shakespeare ortaya çıkar. Fiziksel hakikat: Gerçek evrende kaynaklar sonludur; zaman, enerji, madde ve sabır sınırlıdır. Sonsuzluk, matematiğin laboratuvarında rahatça dolaşır; fakat fiziksel dünyaya indiğinde kapıda ayakkabılarını çıkarmak zorunda kalır.

Rastgelelikten anlam doğar mı?

Teoremin zihni kışkırtan yanı burada saklıdır. Eğer rastgelelik yeterince uzun süre çalışırsa düzenli görünen şeyler üretebilir. Bu, düzenin her zaman bilinçli bir tasarımın kanıtı olduğu fikrini sarsar. Bir bulut ejderhaya benzeyebilir, bir kahve lekesi harita gibi görünebilir, rastgele harfler arasında bir aşk şiiri bulunabilir. İnsan beyni desen avcısıdır; gürültünün içinde melodi arar, kaosun içinde yüz seçer, evrenin sessizliğine anlam giydirir.

Ama buradan aceleyle şu sonuca atlamamak gerekir: O halde Shakespeare sadece rastgeleliktir. Hayır. Rastgelelik Shakespeare metnini taklit edebilir, fakat Shakespeare’i açıklamaz. Çünkü eser yalnızca karakter dizisi değildir; tarih, beden, dil, tiyatro, iktidar, arzu, ölüm korkusu ve insanın kendi gölgesiyle hesaplaşmasıdır. Bir maymun Olmak ya da olmamak yazabilir; fakat bu sorunun ağırlığını taşıyamaz. Metin aynı olabilir, ama içsel kaynak aynı değildir.

Sonsuz Maymun Teoremi’nin gerçek dersi şudur: Olasılık, imkânsız sandığımız kapıları aralayabilir; ama anlam, o kapıdan kimin geçtiğini sormadan tamamlanmaz. Sonsuzluk düz bir maymunu bile Shakespeare’in kâtibi yapabilir. Fakat onu şair yapamaz. Matematik bize metnin çıkabileceğini söyler; insanlık ise neden hâlâ onu okuduğumuzu sorar.

Bir yanıt yazın

Ad ve E-posta zorunlu değildir.