Bir taşa baktığınızda ne görürsünüz? Sertlik, ağırlık, sessizlik. Belki de ayağınıza takılıp sizi kısa süreliğine hayata küstüren kaba bir nesne. Panpsişizm ise kulağımıza fısıldar: Belki o taş, sizin gibi düşünmüyor, acı çekmiyor, plan yapmıyor; ama onda da bilincin en ilkel, en soluk, neredeyse kozmik bir toz zerresi kadar küçük bir biçimi olabilir. İlk bakışta bu fikir, gece yarısı fazla kahve içmiş bir filozofun icadı gibi durur. Fakat meseleye biraz yakından bakınca, karşımızda yalnızca tuhaf değil, aynı zamanda şaşırtıcı derecede ciddi bir soru belirir: Bilinç evrende sonradan ortaya çıkan bir mucize mi, yoksa varlığın başından beri dokusuna işlenmiş bir özellik mi?
Modern zihin felsefesinin en inatçı problemi, bilincin nasıl ortaya çıktığıdır. Nöronlar elektriksel sinyaller gönderir, beyin kimyasal süreçlerle işler, beden çevreyle etkileşir. Buraya kadar her şey ölçülebilir, çizilebilir, laboratuvara sokulabilir. Fakat sonra o meşhur soru gelir: Bütün bu fiziksel süreçler nasıl olur da kırmızıyı kırmızı olarak deneyimlemeye, acıyı içerden hissetmeye, bir melodinin insanın ruhunda yankılanmasına dönüşür? Bir bilgisayar veriyi işler; ama verinin içeriden bir tadı var mıdır? İşte panpsişizm, bu uçurumun kenarında durup alışılmadık bir hamle yapar: Belki bilinç, tamamen bilinçsiz maddeden aniden fışkırmaz. Belki en başından beri, maddenin çok temel bir yönü olarak oradadır.
Atomlar Düşünür mü?
Burada dikkatli olmak gerekir. Panpsişizm, atomların sabah kalkıp varoluş krizi yaşadığını, elektronların şiir yazdığını ya da protonların birbirine selam verdiğini söylemez. Daha ince bir iddiada bulunur: Bilinç dediğimiz şeyin karmaşık, insani biçimi; belki de çok basit, deneyim benzeri yapıların örgütlenmesiyle ortaya çıkar. Nasıl ki yaşam, tek bir molekülde değil ama moleküllerin belirli bir düzenlenişinde görünür hale geliyorsa, zihin de maddenin temel içsel yönlerinin yüksek düzeyde örgütlenmesi olabilir.
Bu düşünce, Descartes’ın ünlü zihin-madde ayrımına meydan okur. Eğer evren iki ayrı tözden, yani düşünen ruh ve uzamlı maddeden oluşuyorsa, bunların nasıl etkileştiği büyük bir muammadır. Panpsişizm ise düalizmin bu keskin kılıcını kınına sokar. Der ki: Belki de madde sandığımız şeyin dış yüzünü fizik inceliyor; iç yüzünde ise deneyimsellik denen çok temel bir boyut var. Biz, maddenin davranışını formüllerle yakalıyoruz; ama onun içeriden ne olduğunu henüz bilmiyoruz.
Bu noktada panpsişizm, mistisizmle bilimin sınırında yürüyen tuhaf bir savaşçı gibidir. Bir ayağı antik düşüncede, diğer ayağı çağdaş zihin felsefesindedir. Spinoza’nın tek töz anlayışını, Leibniz’in monadlarını, hatta bazı Doğu geleneklerinin canlı evren sezgisini hatırlatır. Ama aynı zamanda çağdaş filozofların bilinç problemi karşısında duyduğu çaresizliği de paylaşır. Çünkü dürüst olalım: Bilincin tamamen bilinçsiz parçacıklardan nasıl doğduğunu açıklamak da en az panpsişizm kadar garip olabilir. Sihirbaz şapkadan tavşan çıkarınca alkışlıyoruz; filozof ise soruyor: Tavşan oraya nasıl girdi?
Birleşme Problemi: Küçük Kıvılcımlardan Büyük Alev
Panpsişizmin en büyük yarası, birleşme problemidir. Diyelim ki atomlarda ya da temel parçacıklarda ilkel deneyim kıvılcımları var. Peki bu küçük kıvılcımlar nasıl birleşip benim kahve kokusunu seven, geçmişi hatırlayan, gelecekten endişelenen bütünlüklü benliğimi oluşturuyor? Milyarlarca minik bilinç zerresi, nasıl tek bir öznel sahneye dönüşüyor? Bu soru, panpsişizmin ejderhasıdır. Onu yenmeden teori krallığını ilan edemez.
Yine de panpsişizm değerli bir zihinsel disiplin sunar: Bizi insan merkezli kibirden uzaklaştırır. Bilinci yalnızca kafatasımızın içinde parlayan özel bir lamba gibi görmek yerine, evrenin derin mimarisine ait bir olasılık olarak düşünmeye zorlar. Bu, her şeyi romantikleştirmek değil; bilinmeyenin önünde daha keskin ve alçakgönüllü durmaktır. Jungiyen bir dille söylersek, insan bilinci belki de kozmosun kendini fark etmeye başladığı bir aynadır. Ama ayna gökten düşmemiştir; kumdan, basınçtan, zamandan ve karanlıktan yapılmıştır.
Sonuçta panpsişizm doğru mu? Bilmiyoruz. Belki evren gerçekten içeriden titreşen bir deneyim okyanusudur. Belki de bilinç, yalnızca karmaşık biyolojik makinelerin nadir bir yan ürünüdür. Fakat panpsişizmin büyüsü, kesin cevap vermesinde değil, soruyu derinleştirmesindedir. Bir dahaki sefere bir taşa, bir ağaca, bir su damlasına baktığınızda, onlara insan ruhu yüklemeniz gerekmez. Sadece şunu hatırlayın: Evren sandığımızdan daha sessiz olabilir; ama sessizlik, her zaman boşluk anlamına gelmez.
