Zamanı çoğu zaman bir nehir gibi düşünürüz: akar, sürükler, geri dönmez. Saatler bu nehrin kıyısına dikilmiş küçük tabelalar gibidir. Fakat modern fiziğin en kışkırtıcı sorularından biri şudur: Ya zaman gerçekten akmıyorsa? Ya evren, gözümüze pürüzsüz görünen bir film gibi, aslında inanılmaz küçük karelerden oluşuyorsa?
Bu fikrin merkezinde Planck zamanı vardır. Planck zamanı yaklaşık 5,39 x 10 üzeri eksi 44 saniyedir. Bu sayı o kadar küçüktür ki, onu gündelik sezgiyle kavramaya çalışmak, okyanusu bir çay kaşığıyla ölçmeye benzer. Bir saniye içinde, Planck zamanından akıl almaz sayıda bulunur. Eğer bir saniyeyi evrenin yaşı kadar büyütseydik, Planck zamanı hâlâ neredeyse görünmez kalırdı.
Zamanın pikseli var mı?
Bir ekrana çok yakından bakarsanız, pürüzsüz sandığınız görüntünün piksellerden oluştuğunu fark edersiniz. Uzaktan bakınca çizgi kesintisizdir; yakından bakınca kare kare dizilmiş ışık noktaları görürsünüz. Zamanın granüler yapısı fikri de buna benzer: Belki zaman sürekli değildir, belki de doğanın çözünürlüğü vardır. Planck zamanı, bu çözünürlüğün en küçük anlamlı zaman aralığı olabilir.
Burada dikkatli olmak gerekir. Planck zamanı, kesin olarak zamanın atomudur demek değildir. Fizikte daha temkinli konuşuruz: Planck zamanı, bildiğimiz fizik yasalarının artık zorlandığı bir ölçeği işaret eder. Genel görelilik, uzay-zamanı esnek ve sürekli bir kumaş gibi anlatır. Kuantum mekaniği ise doğanın bazı yönlerinin paketler, olasılıklar ve sıçramalarla çalıştığını söyler. Planck ölçeği, bu iki büyük kuramın birbirine çarptığı sınır bölgesidir.
Bu sınırda sezgilerimiz bozulur. Çünkü sezgilerimiz taş, ağaç, yağmur, kahve ve trafik ışıkları için evrimleşmiştir; Planck ölçeğinde titreşen uzay-zaman için değil. Bir masanın düz olduğunu sanırız ama atomik ölçekte boşluklarla doludur. Benzer şekilde, zamanın sürekli aktığını sanıyor olabiliriz; oysa çok daha derinde, evrenin ritmi kesikli vuruşlardan oluşuyor olabilir.
Film mi izliyoruz, akış mı yaşıyoruz?
Sinema bize iyi bir benzetme sunar. Bir film, saniyede belli sayıda kare gösterildiğinde hareket ediyormuş gibi görünür. Tek tek fotoğraflar, beynimizin süreklilik üretme yeteneği sayesinde dansa dönüşür. Eğer evren de Planck zamanı ölçeğinde kareler halinde güncelleniyorsa, bizim zaman deneyimimiz büyük bir kozmik animasyonun pürüzsüz algısı olabilir.
Fakat bu benzetmenin sınırı vardır. Evren bir bilgisayar ekranı olmak zorunda değildir. Granüler zaman fikri, mutlaka bir programcı, bir simülasyon veya gizli bir kozmik işlemci gerektirmez. Daha sade bir yorum mümkündür: Doğanın yapısı, bizim kullandığımız sürekli matematik kadar pürüzsüz olmayabilir. Sonsuz bölünebilirlik, zihnimizin güçlü bir aracı olabilir; fakat doğanın kendisi sonsuza kadar bölünmeyi kabul etmeyebilir.
Bu düşüncenin sonuçları büyüktür. Eğer zamanın en küçük birimi varsa, o zaman hareket, neden-sonuç ilişkisi ve hatta değişim kavramını yeniden düşünmemiz gerekir. Bir şeyin bir andan diğerine nasıl geçtiği sorusu, artık bir nehir akışı değil, durumlar arası geçiş problemi haline gelir. Evren, her Planck anında kendini yeniden hesaplıyor gibi görülebilir. Bu, fizik için olduğu kadar felsefe için de patlayıcı bir fikirdir.
Bilim insanları bu konuyu doğrudan test etmekte zorlanır, çünkü Planck ölçeği mevcut deney teknolojimizin çok ötesindedir. Yine de kuantum kütleçekimi, döngü kuantum kütleçekimi, sicim kuramı ve bazı kozmolojik modeller bu bölgede ipuçları arar. Büyük patlamanın ilk anları, kara deliklerin içi ve uzay-zamanın mikroskobik yapısı, bu arayışın laboratuvarlarıdır.
Sonuçta zamanın granüler olup olmadığı henüz kesinleşmiş değildir. Ama soru bile başlı başına devrimcidir. Çünkü bize şunu hatırlatır: En tanıdık şeyler en gizemli olanlardır. Zamanı her gün kullanırız, ama onun ne olduğunu hâlâ tam bilmeyiz. Belki de gerçeklik, gözümüzün göremeyeceği kadar hızlı değişen karelerden oluşuyordur. Ve biz, bu kozmik filmin içinde, akış sandığımız şeyi anlamlandırmaya çalışan bilinçli izleyicileriz.