Zaman Neden Geri Vitese Takılmaz? Entropinin Kozmik Oyunu

Zaman Neden Geri Vitese Takılmaz? Entropinin Kozmik Oyunu

Bir bardağı yere düşürdüğünüzde parçalanır; fakat parçaların havalanıp kusursuz bir bardak oluşturduğunu hiç görmezsiniz. Yumurtayı kırarsınız, omlet olur; omletin kabuğuna geri tırmanıp yumurta olduğu bir sabah kahvaltısı ise henüz kayıtlara geçmedi. İşte bu gündelik büyü, fiziğin en derin sorularından birine açılır: Zamanın oku neden hep ileri gösterir?

Cevabın merkezinde entropi vardır. Entropi çoğu zaman düzensizlik diye çevrilir, ama bu biraz eksik bir tanımdır. Daha net söyleyelim: Entropi, bir sistemin aynı dış görünüşü verebilecek kaç farklı mikroskobik düzenlemeye sahip olduğunu ölçer. Bir deste iskambil kağıdını düşünün. Sıralı bir deste çok özel bir durumdur; karışık bir deste ise sayısız şekilde karışık olabilir. Bu yüzden karıştırdığınız deste, olağanüstü düşük bir ihtimal dışında, daha düzenli hale gelmez.

İkinci yasa: Evrenin istatistiksel mizahı

Termodinamiğin ikinci yasası, kapalı bir sistemde entropinin genellikle artacağını söyler. Buradaki genellikle kelimesi önemlidir. Fizik yasaları yasak koyan bir polis gibi davranmaz; olasılıkların muhasebecisi gibi çalışır. Bir odadaki hava moleküllerinin hepsinin ansızın köşeye toplanması teorik olarak mümkündür, ama olasılığı o kadar küçüktür ki evrenin yaşı bile beklemek için sabırsız kalır.

Mikroskobik düzeyde işler daha tuhaftır. Newton mekaniği, elektromanyetizma ve kuantum denklemlerinin büyük kısmı zaman açısından tersinir görünür. Bir parçacık filmini geriye sardığınızda, denklem çoğu kez buna itiraz etmez. Fakat bir milyar kere milyar molekülü aynı anda takip etmeye kalktığınızda, olasılık devreye girer. Tek tek dansçılar geri adım atabilir; kalabalığın tamamının koreografiyi mükemmel biçimde tersine çevirmesi neredeyse imkansızdır.

Demek ki zamanın oku, temel yasaların bağırdığı bir emirden çok, evrenin başlangıç koşullarının fısıldadığı bir sonuçtur. En büyük bilmece şudur: Evren neden çok düşük entropili bir başlangıçla başladı? Büyük Patlama sıcak, yoğun ve şaşırtıcı biçimde düzgün bir evren ortaya koydu. İlk bakışta düzgünlük yüksek düzen gibi görünür; kozmolojik açıdan ise özellikle kütleçekim söz konusu olduğunda bu düşük entropili bir haldir. Çünkü kütleçekim maddeyi topaklandırmayı sever. Yıldızlar, galaksiler, kara delikler: Bunlar evrenin entropi üretme makineleridir.

Kara delikler bu hikayenin karanlık şakacılarıdır. Bir kara deliğin entropisi, hacmiyle değil olay ufkunun alanıyla ilişkilidir. Bu fikir, evrenin bilgiyle, geometriyle ve ısıyla sandığımızdan daha derin bağları olduğunu gösterir. Sanki gerçeklik, görünmez bir deftere sürekli hesap yazmaktadır: hangi bilgi nerede, hangi enerji nasıl dağılmış, hangi olasılık daha geniş bir kapı açmış?

Peki zaman neden psikolojik olarak da ileri akar? Çünkü hafıza da entropiyle çalışır. Geçmişi hatırlarız, geleceği değil; çünkü kayıt oluşturmak fiziksel bir süreçtir. Beyindeki sinaptik değişimler, deftere yazılan notlar, fotoğraf makineleri, fosiller ve yıldız ışığı hep iz bırakır. İz bırakmak enerji harcar ve entropi üretir. Hatırlamak, evrenin artan entropi yönünde tuttuğu günlükleri okumaktır.

Burada kaderci bir karanlık yok. Entropi artıyor diye her şey anlamsızlaşmaz. Tam tersine, yaşam entropiye karşı küçük düzen adacıkları kurar; ama bunu çevresine daha fazla entropi saçarak yapar. Bir hücre düzenlidir, çünkü Güneş’ten gelen enerjiyi kullanır ve ısıyı dışarı verir. Bir şehir, bir senfoni, bir matematik teoremi, bir aşk mektubu: Hepsi yerel düzenlerdir; kozmik faturayı ısı olarak öderler.

Zamanın geri işlememesi, evrenin bize yaptığı bir hile değil; olasılığın muazzam ağırlığıdır. Bardak kırılır çünkü kırık olmanın yolu çoktur, sağlam olmanın yolu azdır. Biz de bu ok üzerinde yürürüz: doğar, hatırlar, yaşlanır, öğreniriz. Belki zamanın sırrı şurada saklıdır: Evren düzensizliğe akarken, bilinç kısa bir an için düzeni fark eder, ona isim verir ve parçalanacak bardağa bakıp şu soruyu sorar: Neden her şey böyle güzelce bozuluyor?

Bir yanıt yazın

Ad ve E-posta zorunlu değildir.