Aynada Kaybolan Dünya: Algoritmalar Bize Neden Hep Kendimizi Gösteriyor?

Aynada Kaybolan Dünya: Algoritmalar Bize Neden Hep Kendimizi Gösteriyor?

Bir zamanlar internet, insanlığın en büyük meydanı olacaktı: Herkes konuşacak, herkes duyacak, fikirler çarpışacak, hakikat kıvılcımlar saçacaktı. Sonra meydana görünmez bir mimar geldi. Taşları yeniden dizdi, sokakları kişiselleştirdi, tabelaları değiştirdi. Artık aynı şehirde yaşıyoruz ama aynı sokaklardan geçmiyoruz. Senin ana sayfan başka bir ülke, benimki başka bir iklim. Ve her birimiz, cebimizde taşıdığımız parlak camın içinde, bize benzeyen seslerin arasında kendimizi evimizde sanıyoruz.

Algoritmik kürasyon kulağa teknik ve masum gelir: Sana ilgini çekebilecek içerikleri gösterir. Ne güzel, değil mi? Zamanın sınırlı, içerik sonsuz. Birinin senin yerine eleme yapması pratik görünür. Fakat mesele yalnızca verimlilik değildir. Çünkü sana neyin gösterileceği, yavaş yavaş neyi gerçek sanacağını da belirler. Görmediğin şey zihninde zayıflar; tekrar tekrar gördüğün şey ise dünyanın merkezi gibi şişer.

Yankı odası sadece duvar değil, konfordur

Yankı odalarının tehlikesi, insanı hapsetmesi kadar okşamasıdır. Karşı fikirle karşılaşmak zahmetlidir; insanın içindeki küçük hükümdar rahatsız olur. Algoritma bu hükümdarı iyi tanır. Ne zaman öfkelendiğini, neye güldüğünü, hangi başlıkta durup hangi videoda gözünü kırpmadığını bilir. Sonra sana benzerini getirir. Bir tane daha. Bir tane daha. Böylece dünya, senin sinir sistemine göre yeniden düzenlenmiş bir lunaparka dönüşür.

Bu lunaparkta korku tüneli de vardır, kahkaha aynası da. Bir taraf sürekli dünyanın çöktüğünü görür; diğer taraf herkesin aptallaştığına emin olur. Kimi kendini kuşatılmış hisseder, kimi aydınlanmış. Oysa çoğu zaman olan şey şudur: Platform, dikkatini en uzun süre rehin tutan duyguyu keşfetmiştir. Öfke mi? Daha çok öfke. Korku mu? Daha çok korku. Onaylanma mı? Sonsuz alkış. İnsan ruhunun gölgeleri, reklam modeliyle el sıkışmıştır.

Burada sorun yalnızca yanlış bilgi değildir. Daha derin sorun, ortak gerçeklik zemininin aşınmasıdır. Toplum dediğimiz şey, aynı olaylara farklı yorumlar getirebilme yeteneğiyle ayakta durur. Fakat artık çoğu zaman aynı olayları bile görmüyoruz. Birinin felaket dediğine diğeri kurgu diyor; birinin özgürlük dediğine diğeri tehdit. Böylece tartışma, fikirlerin karşılaşması olmaktan çıkıp gerçekliklerin çarpışmasına dönüşüyor. Ortak masa kırılınca, herkes kendi kamp ateşinin başında haklılık hikâyeleri anlatıyor.

Algoritma tarafsız bir ayna değildir

Teknolojiyi suçlamak kolay, insanı temize çıkarmak ise daha kolaydır. Ama algoritma gökten inmiş bir kader değil; ekonomik hedeflerle, tasarım tercihleriyle ve kültürel körlüklerle örülmüş bir düzendir. Tarafsız bir ayna değildir; hangi yüzünü büyüteceğine karar veren eğimli bir aynadır. Üstelik bu ayna, sen baktıkça seni ölçer, ölçtükçe seni tahmin eder, tahmin ettikçe seni biraz daha dar bir senliğe davet eder.

İşin felsefi tarafı şurada başlar: Eğer seçimlerimizin çoğu, bize sunulan seçenekler arasından yapılıyorsa, özgürlüğümüz ne kadar özgürdür? Bir fikri gerçekten seçmiş mi oluruz, yoksa algoritmanın önümüze sürdüğü menüden mi sipariş veririz? Modern insan kendini birey sanırken, belki de davranış kalıpları çıkarılmış, olasılıkları hesaplanmış, dikkat rotası çizilmiş bir veri gölgesine dönüşüyordur.

Çıkış yolu algoritmasız bir mağaraya kaçmak değildir. Bu romantik bir hayal olurdu. Asıl mesele, dijital beslenme bilinci geliştirmektir. Nasıl ki sürekli şeker yiyen beden çökerse, sürekli onay yiyen zihin de hantallaşır. Bilinçli kullanıcı, yalnızca sevdiği kaynakları değil, kendisini rahatsız eden ama dürüstçe düşünen kaynakları da takip eder. Kendi kabilesinin sloganlarını sorgular. Paylaşmadan önce durur. Öfkelendiğinde şunu sorar: Bu duygu bana mı ait, yoksa benden verim almak isteyen bir makinenin düğmesine mi bastım?

Platformların da sorumluluğu vardır: Şeffaflık, kullanıcı kontrolü, kronolojik seçenekler, çeşitli kaynak önerileri ve manipülatif tasarımların sınırlandırılması lüks değil, kamusal hijyen meselesidir. Çünkü dikkat yalnızca kişisel bir kaynak değildir; demokrasinin hammaddesidir. Kirletildiğinde herkesin nefesi daralır.

Sonuçta yankı odasının kapısı içeriden de açılır, dışarıdan da. Ama önce içeride olduğumuzu kabul etmeliyiz. Belki de çağımızın en cesur entelektüel eylemi, hoşumuza gitmeyen iyi bir argümanı sonuna kadar dinlemektir. Çünkü hakikat, çoğu zaman alkışın değil, sürtünmenin içinden doğar. Ve dünya, yalnızca bize benzeyen seslerden oluşsaydı, çok konforlu ama dayanılmaz derecede küçük bir yer olurdu.

Bir yanıt yazın

Ad ve E-posta zorunlu değildir.