Jeremy Bentham, 18. yüzyılın sonunda tuhaf ve parlak bir hapishane tasarladı: Panoptikon. Ortada bir gözetleme kulesi, çevresinde hücreler. Mahkûm gardiyanı göremezdi; ama gardiyanın onu görüp görmediğini de asla bilemezdi. İşin sihri buradaydı: Sürekli izleniyor olma ihtimali, gerçek gözetimin yerini alırdı. İnsan, gardiyan dışarıda olsa bile gardiyanı içine taşırdı. Bentham bunu verimlilik saydı; Foucault ise modern iktidarın röntgen filmi gibi okudu.
Bugün o kule yıkılmadı. Sadece cebimize girdi. Adı artık uygulama, bildirim, kamera, çerez, konum izni, yüz tanıma, takipçi sayısı, çevrimiçi durum ve algoritma. Hapishane duvarları da inceldi; hatta çoğu zaman onlara duvar demiyoruz. Profil diyoruz, akış diyoruz, deneyim diyoruz. En ürkütücü tarafı şu: Artık panoptikona zorla kapatılmıyoruz. Kapısını kendimiz açıyor, içeride daha iyi ışık almak için poz veriyoruz.
Gardiyan nerede?
Klasik panoptikonda mahkûm, kendisini izleyen merkezi bir göz olduğunu varsayardı. Dijital çağda ise göz çoğaldı ve dağıldı. Devlet izleyebilir, şirketler izleyebilir, işveren izleyebilir, arkadaş çevresi izleyebilir, eski sevgili izleyebilir; fakat en önemlisi, biz kendimizi izleriz. Fotoğrafı paylaşmadan önce yüzümüzü, cümleyi yazmadan önce tonumuzu, fikri söylemeden önce linç ihtimalini tartarız. İçimizde küçük bir sosyal medya komiseri oturur: Bunu yazma, bunu beğenme, bunu sil, bunu daha havalı söyle.
Bu yüzden dijital gözetim yalnızca veri toplama meselesi değildir; bir karakter biçimlendirme düzenidir. Kim olduğumuzu kaydetmekle kalmaz, kim olmamız gerektiğine dair sessiz bir eğitim verir. Daha görünür, daha ölçülebilir, daha pazarlanabilir, daha tepkisel, daha dikkat çekici bir benlik. Eski hapishane bedeni disipline ederdi; yenisi arzuyu, dikkati ve itibarı disipline ediyor.
Gönüllü mahkûmiyetin estetiği
Sosyal medya panoptikonunun zekâsı, gözetimi ceza gibi değil ödül gibi sunmasıdır. Beğeni küçük bir madalya, paylaşım dijital alkış, takipçi sayısı modern kabilede statü göstergesi olur. Böylece gözetlenmek, var olmanın kanıtına dönüşür. Görülmüyorsam yok muyum? Paylaşmadıysam yaşadım mı? Tatilin fotoğrafı yoksa tatil eksik mi? Bu sorular komik görünebilir, ama çağımızın metafizik krizini taşır: Varoluş, tanıklığa bağımlı hale gelir.
Algoritma burada yeni başrahip gibidir. Günahlarımızı değil, davranışlarımızı okur. Neye baktık, nerede durduk, hangi öfkeye yakalandık, hangi bedeni arzuladık, hangi haberle kabardık? Sonra bize bizi geri satar. Sen busun der, ama aslında bizi daraltılmış bir aynaya hapseder. İnsan kendini keşfettiğini sanırken, kendisi hakkında yapılmış istatistiksel bir tahmine benzemeye başlar.
Panoptikonun dijital versiyonu, çıplak baskıdan çok incelikli alışkanlıklarla çalışır. Bildirim sesi küçük bir kırbaçtır, ama kadife kaplıdır. Sonsuz kaydırma modern tespihtir; parmaklar dua eder gibi ekranda gezinir. Mahremiyet ise eski bir aristokrat gibi salondan çekilir: Saygı duyulur, ama kimse onu gerçekten davet etmez.
Çıkış var mı?
Elbette mesele mağaraya dönmek ya da telefonu denize atmak değil. Dijital dünya aynı zamanda bilgi, dayanışma, yaratıcılık ve özgürleşme alanı da açar. Sorun teknoloji değil; teknolojiyle kurduğumuz bilinçsiz sözleşmedir. Panoptikona karşı ilk savunma, görülme arzusunu sorgulamaktır. Neden paylaşıyorum? Kime kendimi kanıtlıyorum? Sessiz kaldığımda benliğim azalıyor mu? Algoritmanın bana gösterdiği dünya, dünyanın kendisi mi?
İkinci savunma, sürtünme yaratmaktır. Her şeyi otomatikleştiren sistemlere küçük gecikmeler koymak: bildirimleri kapatmak, konum iznini kısmak, paylaşmadan önce beklemek, öfkeyle yazılmış cümleyi sabaha bırakmak, dijital ayak izini dönem dönem temizlemek. Bunlar küçük eylemler gibi görünür, ama iktidarın en sevdiği şey olan alışkanlığın içine çomak sokar.
Bentham’ın kulesi mahkûmu görünür kılıp gardiyanı görünmez yapıyordu. Sosyal medya çağında ise kule her yerde, gardiyan herkes ve mahkûm çoğu zaman mutlu. Yine de insan sadece izlenen bir varlık değildir; kendine bakabilen, bakışın yönünü değiştirebilen bir varlıktır. Belki özgürlük, artık görünmez olmakta değil; ne zaman, nasıl ve kimin bakışına çıkacağımıza bilinçle karar verebilmekte yatıyor.
