Birinin sokakta yere yığıldığını düşün. Etrafında on kişi var. İçlerinden biri mutlaka yardım eder, değil mi? İşte zihnin ilk tuzağı burada başlıyor. Bystander etkisi, yani seyirci etkisi, tam da bu iyimser varsayımı ters yüz eder: Kalabalık büyüdükçe, tek tek bireylerin yardım etme olasılığı çoğu zaman azalır. Kulağa insanlığa hakaret gibi geliyor; fakat mesele kötü kalpli olmamız değil, zihnimizin kalabalık içinde tuhaf bir sis üretmesidir.
Bu etkinin en bilinen açıklamalarından biri sorumluluğun dağılmasıdır. Tek başınaysan sahne senindir; karar da, yük de, utanç da, cesaret de sana aittir. Ama kalabalıktaysan içindeki ses kurnazca fısıldar: Biri ilgilenir. Bu biri, çok ilginçtir, genellikle hiç kimseye dönüşür. Sorumluluk, kalabalığın içinde buharlaşan bir madde gibidir; herkes biraz taşır, kimse tamamen sahiplenmez.
Kalabalık bir ayna değil, sis makinesidir
İkinci mekanizma toplumsal kanıttır. İnsan tehlikeyi yalnız gözleriyle değil, başkalarının yüzleriyle de okur. Bir çığlık duyduğunda etrafına bakarsın: Herkes sakin mi? O zaman belki de ben abartıyorumdur. Fakat herkes aynı anda herkese bakıyorsa, ortaya kolektif bir yanlış okuma çıkar. Herkes diğerlerinin sakinliğini bilgi sanır; oysa o sakinlik çoğu zaman bilgisizliktir. Böylece kalabalık, gerçeği aydınlatan bir projektör değil, belirsizliği çoğaltan bir sis makinesine dönüşür.
Üçüncü engel değerlendirilme korkusudur. Yardım etmek yalnızca iyi niyet meselesi değildir; sahneye çıkmaktır. Ya yanlış anlarsam? Ya sarhoştur ve bana bağırırsa? Ya ilk yardım yaparken hata edersem? Ya komik duruma düşersem? Modern insanın içindeki küçük mahkeme salonu hemen kurulur. Hakim, savcı ve seyirciler hazırdır. Bu yüzden bazen acı çeken birine değil, kendi itibarımızın hayaletine bakarız.
Burada Jungiyen bir gölge de vardır: Kendimizi cesur, merhametli ve ahlaklı görmeyi severiz. Fakat kriz anı, kişiliğimizin vitrinini değil, bodrum katını açar. İçeride korku, kararsızlık, tembellik ve konfor arzusu oturur. Bystander etkisi, insanın kötü olduğunu değil, kendini sandığından daha otomatik, daha sosyal ve daha kaçamak olduğunu gösterir. Bu rahatsız edici bilgi, ahlaki gelişimin başlangıcıdır; çünkü insan önce gölgesini görmeden kılıcını kuşanamaz.
Elbette bu, kalabalıkta herkes donakalır demek değildir. İnsanlar yardım eder; hatta bazen olağanüstü cesaret gösterir. Ancak yardım etme olasılığını artıran şey kahramanlık fantezisi değil, zihinsel hazırlıktır. Belirsizliği azaltmak gerekir. Bir olay gördüğünde kendi kendine şu üç soruyu sormak işe yarar: Bu gerçekten acil mi? Ben ne yapabilirim? Kime açıkça görev verebilirim? Özellikle son soru kritiktir. Kalabalığa dönüp yardım edin demek yerine, mavi montlu beyefendi, lütfen 112’yi arayın demek sorumluluğu soyut buluttan çıkarıp bir kişinin omzuna indirir.
Bu etkinin panzehiri, içimizde küçük bir komutan yetiştirmektir. Komutan panikle bağıran biri değildir; belirsizlikte ilk net çizgiyi çeken kişidir. Yardım etmek bazen kalp masajı yapmak, bazen ambulans çağırmak, bazen sadece kişinin yanında durup sakin bir sesle konuşmaktır. Büyük iyiliklerin çoğu, küçük ve somut eylemlerden oluşur. Ahlak, çoğu zaman destansı bir nutuk değil, telefon ekranında üç rakama basmaktır.
Kalabalıkta yardım etmeme eğilimimiz, insan doğasının karanlık bir şakası gibidir: Ne kadar çok tanık varsa, herkes kendini o kadar az tanık hisseder. Ama bu şakayı bozmak mümkündür. Bir dahaki sefere herkes birbirine bakarken, sen olayı gören kişi olduğunu hatırla. Belki dünyayı kurtarmayacaksın; fakat birinin dünyasında tam zamanında beliren tek gerçek insan olabilirsin.
