İnternette bir linç kampanyası başladığında tuhaf bir tiyatro perdesi açılır: Herkes sahnededir ama kimse oyuncu değildir. Biri ilk taşı atar, diğeri alkış emojisi bırakır, üçüncüsü eski bir paylaşımı kazıp getirir, dördüncüsü sadece izler. Sonunda ortada yıkılmış bir insan, köpürmüş bir kalabalık ve garip bir sessizlik kalır. Çünkü herkes oradaydı; ama kimse, gerçekten orada değildi.
Sosyolojide ve sosyal psikolojide bystander etkisi, yani seyirci etkisi, bir olaya tanık olan kişi sayısı arttıkça bireyin müdahale etme ihtimalinin azalmasını anlatır. Sokakta yere düşen birine yardım etmek yerine çevredekilerin birbirine bakması gibi. Fakat internet bu etkiyi steroidle beslenmiş bir deve dönüştürdü. Artık kalabalık sadece kalabalık değil; anonim, hızlı, yankılı ve kayıt altına alınmış bir kalabalık. Üstelik herkesin cebinde taş değil, klavye var.
Sorumluluğun Buharlaşması
Dijital linçin en tehlikeli yanı, sorumluluğu parçalara bölerek görünmez kılmasıdır. Bir kişi ağır bir hakaret yazdığında suç bellidir. Ama bin kişi alaycı bir emoji bıraktığında, on bin kişi iftirayı paylaşmadan sadece beğendiğinde, yüz bin kişi sessizce izlediğinde ne olur? Sorumluluk mikroskobik parçalara ayrılır. Herkes kendi payının küçüklüğüne sığınır: Ben sadece retweetledim. Ben sadece güldüm. Ben zaten yorum yapmadım. Ben kimseye küfür etmedim.
İşte tam burada seyirci etkisi, siber zorbalıkla el sıkışır. Kalabalık büyüdükçe ahlaki cesaret küçülür. Çünkü birey, kendi vicdanını çoğunluğun gürültüsüne devreder. Dijital meydanda herkes, ahlaki kararını algoritmanın nabzına göre verir: Çok beğeni aldıysa haklıdır, çok paylaşıldıysa önemlidir, herkes kızıyorsa mutlaka bir sebebi vardır. Böylece hakikat, kanıtla değil, trend listesiyle ölçülür.
Oysa internet kalabalıkları çoğu zaman bilge değildir; sadece hızlıdır. Hız da adaletin değil, refleksin dostudur. Bir iddia ortaya atılır, bağlam kesilir, ekran görüntüsü kutsal belgeye dönüşür, mizah silaha çevrilir. Linç kampanyasının ritmi neredeyse müzik gibidir: ifşa, öfke, alay, dışlama, unutuş. Bu döngüde mağdurun insanlığı giderek silinir; o artık bir kişi değil, bir gündem maddesidir. Bir avatar, bir hedef tahtası, kolektif öfkenin boşaltım borusu.
Kalabalık İçindeki Küçük Tanrı
Siber zorbalığın çekiciliği yalnızca öfkeden gelmez; güç hissinden de gelir. Normal hayatta sesi duyulmayan insan, dijital kalabalık içinde küçük bir tanrı gibi hissedebilir. Bir cümleyle birini küçültebilir, bir etiketle itibarına saldırabilir, bir espriyle yaraya tuz basabilir. Kalabalık, kişiye hem cesaret hem maske verir. Maske, insanın karanlık tarafını serbest bırakır; cesaret ise ona ahlaki bir kılıf diker.
Burada mesele sadece kötü insanların kötülük yapması değildir. Daha ürkütücü olan, sıradan insanların kötü sonuçlara katkıda bulunurken kendilerini hâlâ iyi hissetmesidir. Çünkü linç çoğu zaman erdem kostümü giyer. Adalet istiyoruz der, hesap soruyoruz der, duyarlıyız der. Elbette kamusal eleştiri, hesap sorma ve mağdurların sesini duyurma demokratik toplum için gereklidir. Ancak eleştiri ile linç arasındaki çizgi şudur: Eleştiri davranışı hedef alır, linç kişiliği yok etmeye çalışır. Eleştiri düzeltmeyi amaçlar, linç cezadan haz alır.
Seyirci etkisini kırmak için önce seyirci olmadığımızı kabul etmeliyiz. İnternette bakmak da bir eylemdir; beğenmek, paylaşmak, susmak, katılmak veya durdurmak dijital ekosistemde iz bırakır. Bir hakaret zincirinin ortasında hiçbir şey yapmamak tarafsızlık değil, çoğu zaman akışa yakıt taşımaktır. Çünkü algoritmalar öfkeyi sever; biz de öfkeyi izledikçe onu besleriz.
Dijital Cesaret Neye Benzer?
Dijital cesaret, kalabalığın ortasında kahramanca nutuk atmak zorunda değildir. Bazen bir iddiayı paylaşmadan önce durmak, bağlam aramak, hedef gösteren dili reddetmek, mağdurun insan olduğunu hatırlamak yeterlidir. Bazen bir arkadaşına özelden bu iş linçe dönüyor demek, bazen de hiçbir şey yazmadan o zincirin parçası olmamayı seçmek cesarettir. En önemlisi, adalet duygusunu intikam iştahından ayırmaktır.
İnternet bize büyük bir yanılsama sunuyor: Kalabalığın içinde kaybolursak görünmez oluruz. Fakat ahlak, görünürlükle başlamaz. Kimse bakmıyorken de, herkes bakıyorken de insanın içinde bir tanık vardır. Dijital çağın en zor sorusu belki de şudur: Kalabalığın parmak izi yoksa, vicdanın imzası nereye atılır?