Pi sayısı, matematiğin en ünlü kaçak yolcusudur: çemberin çevresini çapına bölersiniz, karşınıza 3,14 diye başlayan ve asla düzgünce bitmeyen bir sayı çıkar. Ne kadar kovalarsanız kovalayın, virgülden sonraki basamaklar ufka doğru uzar. İşte bu yüzden pi, yalnızca geometri derslerinin yıldızı değil, aynı zamanda insan zihninin sonsuzlukla yaptığı en popüler bilek güreşlerinden biridir.
Pi’nin irrasyonel olması, onun iki tam sayının oranı olarak yazılamayacağı anlamına gelir. Yani 22/7 gibi yakın değerler kullanabiliriz ama bunlar pi’nin kendisi değildir; sadece iyi kılık değiştirmiş taklitlerdir. Daha da önemlisi: pi’nin ondalık yazımı ne biter ne de periyodik bir döngüye girer. 1/3 sayısı 0,3333 diye düzenli bir marş tutturur; pi ise caz doğaçlaması gibidir. Bir sonraki notayı tahmin etmek kolay değildir.
Rastgelelik mi, Yoksa Sadece Düzenini Bilmediğimiz Bir Şey mi?
Burada cazip bir düşünce doğar: Eğer pi sonsuz ve düzensiz görünüyorsa, içinde her şey olabilir mi? Doğum tarihiniz, telefon numaranız, ilk aşkınızın adı, Shakespeare’in bütün eserleri, kayıp uygarlıkların alfabeleri, hatta henüz yazılmamış romanların tamamı… Hepsi pi’nin basamakları arasında bir yerlerde kodlu olabilir mi?
Bu fikir büyüleyicidir; çünkü sonsuzluğu bir tür kozmik kütüphaneye çevirir. Eğer harfleri sayılara kodlarsak, örneğin A=01, B=02 gibi, her metin bir sayı dizisine dönüşebilir. Bu durumda yeterince uzun bir sayı dizisinde herhangi bir kitabın şifresi aranabilir. Pi’nin virgülden sonraki basamaklarında “doğum tarihiniz” gibi kısa dizileri bulmak çoğu zaman mümkündür. Hatta internette bunu yapan eğlenceli arama araçları vardır. Kendi varlığınızı pi’nin içinde keşfetmek, matematiksel bir fal baktırmak kadar tuhaf ve keyiflidir.
Fakat bilimsel disiplin burada frene basar. Pi’nin irrasyonel olması, onun içinde her sonlu dizinin mutlaka bulunduğunu kanıtlamaz. Bu çok kritik bir ayrımdır. Bir sayının ondalık açılımının bitmemesi ve tekrar etmemesi, onun “her şeyi içerdiği” anlamına gelmez. Örneğin özel olarak tasarlanmış bazı irrasyonel sayılar, sonsuz basamağa sahip oldukları halde belirli rakamları hiç içermeyebilir ya da bazı örüntülerden kaçınabilir.
Normal Sayı Meselesi
Pi’nin gerçekten evrensel bir arşiv gibi davranması için “normal sayı” olması beklenir. Normal bir sayıda rakamlar uzun vadede eşit sıklıkta görünür; 0’dan 9’a kadar her rakam yaklaşık aynı oranda çıkar. Daha da fazlası, her iki basamaklı, üç basamaklı, bin basamaklı dizinin de beklenen sıklıkta belirmesi gerekir. Böyle bir sayı, sonlu uzunluktaki her dijital metni bir yerlerde barındırır.
Pi’nin normal olduğu güçlü biçimde tahmin edilir. Bilgisayarlarla trilyonlarca basamağı incelendiğinde rakamların dağılımı şaşırtıcı derecede rastgele görünür. Ama “görünür” kelimesi önemlidir. Matematikte gözlem, kanıt değildir. Pi’nin normal olduğu hâlâ ispatlanmış değildir. Yani pi’nin içinde yazılmış tüm kitapların, doğum tarihlerimizin ve evrendeki her türlü bilginin kesinlikle bulunduğunu söylemek, şiirsel olarak güzel ama bilimsel olarak fazla cesur bir iddiadır.
Yine de bu düşüncenin değeri kaybolmaz. Çünkü pi bize bilginin ne olduğunu yeniden sordurur. Bir metnin bir sayı dizisinde bulunması, o metnin anlamlı biçimde “orada” olduğu anlamına gelir mi? Eğer pi’nin içinde sizin biyografiniz varsa, aynı yerde biyografinizin yanlış, komik, trajik ve saçma sonsuz çeşidi de bulunacaktır. Bir yerde “Ali mutlu yaşadı” yazarken başka bir yerde “Ali hiç doğmadı” da kodlu olabilir. Sonsuz arşiv, anlam üretmez; sadece olasılıkları serer.
Anlam, dizinin kendisinden çok onu okuyan zihinle ilgilidir. Pi’nin basamakları kör bir yağmur gibi akar; biz o yağmurda yüzler, haritalar, kaderler ararız. İnsan beyni örüntü avcısıdır. Bulutlarda hayvan, yıldızlarda kahraman, sayılarda kehanet görür. Bu hem gücümüz hem de tuzağımızdır.
Pi’nin irrasyonelliği bu yüzden yalnızca matematiksel bir gerçek değil, entelektüel bir aynadır. Bize sonsuzluğun cömert ama kayıtsız olduğunu gösterir. Evet, pi’nin denizi akıl almaz büyüklükte ve rastgeleliğe benzer bir davranış sergiler. Belki içinde adınız vardır, belki tüm kitaplar, belki de henüz sorulmamış sorular. Ama asıl mucize, bunların pi’de saklı olup olmaması değil; insan zihninin bir çember oranından evrenin hafızasına uzanan bir hayal kurabilmesidir.