Kategori: Bilim

Fizik derslerinde bize evrenin görkemli bir makine gibi çalıştığı öğretilir: Kütle çekimi çeker, ışık hızı sabittir, elektronun yükü naz yapmaz, Planck sabiti kahvesini hep aynı ölçüyle içer. Peki ya bu güven duygusu, yalnızca kozmik ölçekte kısa ömürlü bir alışkanlıksa? Ya fizik yasaları taş tabletlere kazınmış emirler değil de, evrenle birlikte olgunlaşan, hafifçe esneyen, çok yavaş değişen kurallarsa?

Bu fikir ilk bakışta bilimden çok bilimkurgu gibi görünür. Ancak iyi bilim çoğu zaman “saçma ama test edilebilir” sorularla ilerler. Fiziksel yasaların evrimi düşüncesi, şu basit rahatsızlıktan doğar: Evrenin kendisi zaman içinde değişiyor; genişliyor, soğuyor, yapılar oluşturuyor, yıldızlar yakıyor, kara delikler büyütüyor. Böyle dinamik bir sahnede, sahnenin kurallarının mutlak biçimde değişmez olduğunu nereden biliyoruz?

Sabit dediğimiz şey ne kadar sabit?

Fizikte “sabit” kelimesi biraz otoriterdir. Işık hızı, ince yapı sabiti, kütle oranları, kütle çekim sabiti gibi büyüklükler teorilerimizin omurgasını oluşturur. Fakat bunların gerçekten evrenin her yerinde ve her çağında aynı olup olmadığını anlamak kolay değildir. Biz ölçümlerimizi burada, şimdi ve sınırlı araçlarla yapıyoruz. Uzak galaksilerden gelen ışık bize milyarlarca yıl önceki evreni gösterdiği için, kozmik geçmişe bakmanın bir yolu vardır. Bu ışığın tayfındaki çizgiler, atomların eskiden bugünkü gibi davranıp davranmadığına dair ipuçları taşır.

Şu ana kadar elde edilen sonuçlar büyük ölçüde “yasalar oldukça kararlı” diyor. Ama “oldukça” kelimesi önemlidir. Bilimsel soru şudur: Değişim yok mu, yoksa değişim bizim ölçüm hassasiyetimizin altında mı? Bir saatin günde bir saniye geri kalması kolay fark edilir; milyar yılda bir tik geri kalması ise kozmolojik sabır ister.

Yasa mı, alışkanlık mı?

Bu konunun felsefi tarafı da keskindir. Biz genellikle fizik yasalarını evrenin dışında duran soyut ilkeler gibi düşünürüz. Sanki önce kurallar yazılmış, sonra evren “başlat” düğmesine basılarak çalıştırılmıştır. Fakat başka bir bakış mümkündür: Yasalar, evrenin kendi iç düzenliliklerinin adıdır. Bu durumda yasa, dışarıdan dayatılmış bir komut değil; doğanın uzun vadeli davranış örüntüsüdür. Eğer örüntüler koşullara bağlıysa, çok erken evrende veya çok uzak gelecekte farklı biçimler alabilirler.

Burada dikkatli olmak gerekir. “Yasalar değişebilir” demek, “her şey olur” demek değildir. Bilimsel açıdan değerli bir iddia, hangi yasanın nasıl, ne kadar ve hangi gözlemsel izlerle değişebileceğini söylemelidir. Aksi halde fikir, sis makinesiyle çalışan bir metafiziğe dönüşür. Evrenin kuralları evriliyorsa, bunun matematiksel bir modeli, ölçülebilir sonucu ve yanlışlanabilir tahmini olmalıdır.

Kozmik seçilim ve değişen kurallar

Bazı düşünürler ve fizikçiler, evrenlerin de bir tür seçilim sürecinden geçebileceğini öne sürmüştür. Örneğin kara deliklerin yeni evrenlere kapı açtığı varsayılırsa, fiziksel sabitleri kara delik üretmeye elverişli evrenler daha “üretken” olabilir. Bu, biyolojideki doğal seçilimin kozmik bir akrabası gibi durur. Elbette spekülatiftir; fakat ilginç tarafı, evreni donmuş bir nesne değil, soy ağacı olabilecek bir süreç gibi düşünmeye zorlamasıdır.

Bir başka olasılık, temel kuvvetlerin erken evrende bugünkünden farklı biçimde birleşmiş olmasıdır. Parçacık fiziği zaten yüksek enerjilerde kuvvetlerin davranışının değiştiğini söyler. Bu, yasaların keyfi biçimde değiştiği anlamına gelmez; daha çok, bizim “ayrı yasalar” sandığımız şeylerin farklı enerji koşullarında tek bir derin yapının değişik yüzleri olabileceğini gösterir.

Neden önemli?

Çünkü fizik yasalarının değişmezliği, bilimsel aklın en büyük varsayımlarından biridir. Bu varsayım işe yarar; roketleri gönderir, GPS’i çalıştırır, atom saatlerini konuşturur. Ama bilim, işe yarayan varsayımları kutsallaştırmaz; onları daha iyi sorulara basamak yapar. Eğer temel sabitlerde çok küçük bir değişim bile varsa, kozmolojiden parçacık fiziğine kadar birçok teoriyi yeniden ayarlamamız gerekir.

Belki de en çarpıcı sonuç şudur: Evren yalnızca içinde olayların gerçekleştiği bir yer değil, kendi kurallarını da tarih boyunca açığa çıkaran bir süreç olabilir. Biz bu sürecin geç bir döneminde, atomlardan yapılmış meraklı tanıklarız. Yasaları okuyoruz; fakat belki de okuduğumuz kitap hâlâ yazılıyor. Sayfalar çok yavaş çevriliyor, mürekkep kozmik ölçekte kuruyor. Ve bilim insanının işi, bu sessiz değişimdeki en küçük harf kaymasını bile yakalamak.

Sonuçta soru şudur: Evren bir anayasaya mı sahip, yoksa yaşayan bir gelenek mi? Bugünkü kanıtlar, kuralların inanılmaz derecede kararlı olduğunu gösteriyor. Yine de “kararlı” ile “ebedi” aynı şey değildir. Belki de fizik yasaları yaşlanmıyor; belki biz henüz onların yaşını ölçecek kadar hassas değiliz. İşte bilimin güzelliği burada: En sağlam duvarlara bile kulağını dayar ve içeriden gelen en hafif çıtırtıyı dinler.