Bir Selfie, Bir Sır, Bir Devlet: İnternetin Dedektif Hafızası

Bir Selfie, Bir Sır, Bir Devlet: İnternetin Dedektif Hafızası

Eskiden sır dediğimiz şeyin ağır kapıları, mühürlü zarfları ve loş arşiv odaları vardı. Bugünse bir sır, çoğu zaman bir turistin aceleyle çektiği fotoğrafın arka planında, bir askerin paylaştığı bulanık hikâyede ya da bir şirket çalışanının masasında unutulmuş kahve kupasının yanındaki ekranda saklanıyor. Açık Kaynak İstihbarat, yani OSINT, modern çağın tuhaf büyüsüdür: Kimsenin gizli kasasına girmeden, herkesin kendi eliyle ortalığa saçtığı kırıntılardan anlamlı bir harita çıkarmak.

Bu büyünün komik tarafı şudur: Devletler milyarlarca dolarlık gizlilik sistemleri kurar, uydularını gizler, üslerinin koordinatlarını saklar, operasyonlarını sessizliğe gömer. Sonra biri, “Gün batımı çok güzel” diye bir fotoğraf yükler ve arka plandaki dağ silsilesi, yol levhası, gölge açısı, araç plakası ya da bir bina cephesi bütün hikâyeyi ele verir. İnternet, insanlığın en büyük dedikodu mahallesi olduğu kadar, en büyük arşividir de. Üstelik bu arşiv unutkan değildir; sadece dağınıktır.

Kod Yazarken Tanrı mı Oluyoruz, Bürokrat mı?

Kod Yazarken Tanrı mı Oluyoruz, Bürokrat mı?

Programlama dili seçtiğimizi sanırız; çoğu zaman seçtiğimiz şey bir dünya görüşüdür. Bir dil bize yalnızca döngü, değişken, sınıf ya da fonksiyon vermez; gerçekliğin nasıl bölüneceğine, zamanın nasıl akacağına, kimlerin kimlere emir vereceğine dair sessiz bir anayasa sunar. Fonksiyonel programlama ile nesne yönelimli programlama arasındaki eski tartışma da bu yüzden sadece teknik değildir. Bir tarafta neredeyse statik, matematiksel, değişmez bir evren; diğer tarafta kimlikleri, rolleri, mirasları ve mesajları olan hiyerarşik bir toplum vardır.

Fonksiyonel evren: Zamanın üzerinde duran kristal

Fonksiyonel programlama, özellikle saf fonksiyonlar ve değişmez veri yapılarıyla çalıştığında, dünyayı Platoncu bir geometri gibi görür. Bir fonksiyon aynı girdiye daima aynı çıktıyı verir. Bugün de, yarın da, üretim ortamında saat üçte panik halinde çalışırken de. Bu, yazılımcıya garip bir huzur verir: Evrenin bir köşesi en azından deterministtir. Değişkenler değişmez, sadece yeni değerler doğar. Geçmiş silinmez; onun üzerine yeni katmanlar eklenir.

Işığın Peşinden Değil, Tersinden Giden Büyü: Ray Tracing’in Fotogerçekçilik Oyunu

Işığın Peşinden Değil, Tersinden Giden Büyü: Ray Tracing’in Fotogerçekçilik Oyunu

Bilgisayar grafiklerinde fotogerçekçilik, aslında çok kibar bir dolandırıcılıktır: Gözümüzü, orada gerçek bir dünya olduğuna ikna eden matematiksel bir tiyatro. Ray tracing, yani ışın izleme, bu tiyatronun en disiplinli sahne yönetmenlerinden biridir. Doğadaki ışık, lambadan çıkar, nesnelere çarpar, yansır, kırılır, saçılır ve sonunda gözümüze ulaşır. Fakat bilgisayar bunu birebir yapmaya kalkarsa, evrendeki her fotonu takip etmek gibi absürt bir işe girişmiş olur. Bu da bir oyun sahnesini render etmek yerine küçük bir galaksinin muhasebesini tutmaya benzer.

Ray tracing’in zekâsı burada başlar: Işığı ileri doğru değil, kameradan sahneye doğru tersinden izler. Yani algoritma, ekrandaki her piksel için sanal kameradan bir ışın gönderir ve bu ışının hangi nesneye çarptığını hesaplar. Bir bakıma bilgisayar şunu sorar: “Bu pikselin rengi ne olmalı ki insan gözü bunu gerçek sansın?” Bu soru basit görünür, ama arkasında geometri, lineer cebir, optik, olasılık ve ciddi bir hesaplama gücü vardır.

Robotlar Panikleyince: Borsayı Saniyeler İçinde Yutan Algoritmik Fırtına

Robotlar Panikleyince: Borsayı Saniyeler İçinde Yutan Algoritmik Fırtına

Bir zamanlar borsa, elinde telefonla bağıran brokerların, terleyen alınların ve kahve lekeli raporların sahnesiydi. Bugünse sahnenin arkasında çok daha sessiz, çok daha hızlı ve zaman zaman çok daha ürkütücü aktörler var: algoritmalar. Bu makineler yorulmaz, uyumaz, duygulanmaz; en azından biz öyle sanırız. Fakat piyasa denen devasa sinir sistemi içinde birbirlerinin hareketlerine tepki vermeye başladıklarında, ortaya duygusuz bir akıldan çok mekanik bir panik çıkar.

Algoritmik ticaretin temel fikri basit görünür: Veriyi oku, fırsatı yakala, emri gönder. Bir insanın saniyeler içinde yapamayacağı analizi makine milisaniyelerde yapar. Fiyat hareketleri, emir defteri derinliği, haber akışları, korelasyonlar, volatilite sinyalleri ve hatta sosyal medya titreşimleri hesaplanır. Sonra karar gelir: al, sat, bekle, iptal et, tekrar dene. Buraya kadar her şey bilimsel, tertipli ve neredeyse hijyeniktir. Sorun, piyasada tek bir algoritma değil, binlerce algoritma olmasıdır.

Google’da İlk Sıradaysa Doğru mudur? Hakikatin Yeni Taht Kavgası

Google’da İlk Sıradaysa Doğru mudur? Hakikatin Yeni Taht Kavgası

Eskiden bir bilginin doğruluğunu tartarken sorardık: Bunu kim söylüyor? Bir bilim insanı mı, sahada çalışmış bir uzman mı, yoksa kahvehanede dünya düzenini çözmüş bir amca mı? Şimdi soru kılık değiştirdi: Arama motorunda kaçıncı sırada çıkıyor? Böylece epistemik güven, yani bilgiye duyduğumuz güven, yavaşça insan yüzünden makine arayüzüne taşındı. Bilgeliğin sakalı değil, bağlantının tıklanma oranı uzadı.

Dijital çağın en tuhaf yanı şu: Bilgiye erişim tarihte hiç olmadığı kadar kolaylaştı, ama bilgiye inanmak hiç olmadığı kadar karmaşıklaştı. Cebimizdeki cihaz, antik kütüphanelerin toplamından daha fazlasını taşıyor; fakat hangi rafın sağlam, hangisinin sisli olduğunu çoğu zaman bilmiyoruz. Arama motoru bize bir liste sunuyor. Biz de o listeyi çoğu kez tarafsız bir hakikat merdiveni sanıyoruz. Oysa sıralama, hakikatin değil; alaka düzeyinin, popülerliğin, reklam bütçesinin, bağlantı ağlarının, kullanıcı davranışlarının ve algoritmik tahminlerin karışımıdır.