Virüsler: Yaşamın Korsan Yazılımı mı, Evrimin Gizli Algoritması mı?

Virüsler doğanın en tuhaf şakalarından biridir: Kapıyı çalarlar ama ev sahibi değillerdir; nefes almazlar, yemek yemezler, metabolizmaları yoktur, hatta çoğu zaman kristal gibi hareketsiz durabilirler. Ama doğru hücreye temas ettiklerinde birdenbire sahne ışıkları yanar. Sanki uykuda bekleyen bir komut dosyası çalıştırılmıştır. Virüs, kendi başına canlı sayılmayacak kadar eksik; fakat canlı sistemlerin içine girdiğinde yaşamı yeniden yazacak kadar etkilidir.

Bu yüzden virüsleri anlamak için onları yalnızca mikroskobik düşmanlar olarak değil, biyolojik algoritmalar olarak da düşünebiliriz. Bir algoritma, belirli koşullar oluştuğunda belirli işlemleri sırasıyla yürüten talimatlar bütünüdür. Virüs de benzer şekilde çalışır: uygun hücreyi bul, yüzeye tutun, genetik materyali içeri sok, hücrenin üretim makinelerini ele geçir, kopyalarını üret, dışarı çık ve döngüyü tekrarla. Kulağa bir bilgisayar virüsü gibi geliyor, çünkü gerçekten de mantık aynıdır: sistemin kendi kaynaklarını, sistemin aleyhine kullanmak.

İçimizdeki Eski Misafirler: Mitokondriler Bir Zamanlar Bakteri miydi?

Vücudunuzdaki her hücre, görünmez bir şehir gibi çalışır: enerji santralleri, atık yönetim merkezleri, haberleşme ağları ve güvenlik sistemleriyle doludur. Bu şehrin en dikkat çekici yapılarından biri mitokondridir. Okul kitaplarının klasik tanımıyla mitokondri, hücrenin enerji üretim merkezidir. Fakat bu tanım, hikâyenin en tuhaf ve en heyecan verici kısmını saklar: Mitokondriler, çok uzak bir geçmişte bağımsız yaşayan bakterilerin torunları olabilir.

Bir yutulma değil, tarihî bir ortaklık

Yaklaşık 1,5 ila 2 milyar yıl önce, ilkel bir hücre başka bir bakteriyi içine aldı. Normal koşullarda bu olay avcının avını sindirmesiyle biterdi. Ancak bu kez sindirim gerçekleşmedi. İçeri giren bakteri, oksijeni kullanarak yüksek miktarda enerji üretme becerisine sahipti; ev sahibi hücre ise ona korunaklı bir ortam ve besin sağladı. Başlangıçta geçici bir iş birliği olan bu ilişki, milyonlarca nesil boyunca öylesine sıkılaştı ki iki ayrı canlı, tek bir biyolojik kader paylaşmaya başladı.

Beyin Nedir?

beyin-yapisiİnsan beyni, maddenin evriminin ulaştığı en üst noktadır. Fiziksel olarak yaklaşık 1,5 kilogramdır ve birçok insan organından daha ağırdır. Yüzeyi bir ceviz gibi kıvrımlıdır ve soğuk yulaf lapasını andıran bir rengi ve kıvamı vardır. Ne var ki biyolojik olarak son derecede karmaşıktır. Muazzam sayıda, muhtemelen toplam 100 milyar kadar hücre (nöronlar) içermektedir. Fakat her bir nöronun, kendisine destek hizmeti gören glia denen daha küçük hücrelerden oluşan bir topluluk içine gömülü olduğunu keşfettiğimizde bu sayı bile cüce kalır. Beynin büyük bölümünü, iki eşit parçaya bölünmüş olan serebrum oluşturur. Serebrumun yüzeyi korteks olarak adlandırılır. Korteksin büyüklüğü insanı bütün diğer organizmalardan ayırır. Serebrum kabaca belirli vücut fonksiyonlarına karşılık gelen ve algısal bilgiyi işleyen bölgelere ya da loplara ayrılır. Serebrumun arkasında, vücuttaki tüm küçük kas hareketlerini kontrol eden beyincik uzanır. Bu kısımların altında omuriliğin devamı olan kalın bir sap ya da beyin sapı bulunur. Burası, her şeyi beyinle iletişime sokmak üzere, beyinden çıkarak omurilikten geçen ve vücudun tüm sinir sistemine uzanan sinir liflerini taşır.
Devamını oku “Beyin Nedir?” →

Evrilme hangi yöne?

Düşünüyorum da, insanın birleşiklikten ayrılıp tekil (birey) hale gelebilmesi muazzam bir çaba gerektirmiş olmalı. Tüm duyu organlarını kısıtlamak, sınırlamak, her türlü biliş hissini yok saymak ve yok yerden şüpheler geliştirebilmek için insan nesli binlerce yılda olağanüstü uğraşmış gibi geliyor artık bana. Zaten eski mitleri okuduğum zamanlarda “birey olma” mücadelesini derinden hissetmiştim, içim sızlamıştı fakat o zamanlar bunu birazcık “yükselme” gibi algılıyordum sanırım yani lineer bir bakış açısıyla, bitki-hayvan ve insan gibi bi sıralama içerisinde zorlukla tırmanılan bir aşama gibi görmekteydim birey olmayı.

Oysa şimdi Birey olmanın tekilliğini, çok boyutluluktan bir kısıtlama, birleşiklikten, sonsuz şefkat ve güvenden geriye düşen bir sınırlama hali olarak da algılamaya başladım. Şüphesiz her ikisi de bir evrilme durumu, sadece başlangıç gelişme ve sonuç bölümlerinde bir değişim var, daha doğrusu her iki hissim de aynı anda doğru; çünkü olayı daha bir bütünsel görebilmeye başladım.

Hücrelerimiz tembel mi?

TE: ” İnsan açısından bakacak olursak, insanlar en az gayretle en rahat edecekleri yaşam tarzını seçerler, diyebiliriz.”

Bu açıklama bana pek inandırıcı gelimiyor. Bu söylentiyi genelde fikralarda memurlar üzerine çok duyarız. Bu saptama tembelliğin bilimsel onurlandirilmasi olur ki bu da bence gerçekleri hiç yansıtmıyor. Bu betimlemek neden bir dağcının en doruklara tırmandığını açıklamıyor. Bu betimlemek neden insanların rahat bir yaşam seçmek yerine okullarda ızdırap çektiklerini anlatmıyor. Bu betimleme ırmakta boğulmak üzere olan biri neden köprü başında olan başkası tarafından hayatını tehlikeye attığını anlatmıyor. Oysa bogulani rahat rahat izleyebilirdi. Böyle akıl almaz çok örnek verilebilir.

Insan denen mahluk o micro boyutta anladığımız sandığımız özelliklerden daha karmaşıktır. Pascal şöyle demiş: Gonlun nedenlerini akıl algilayamiyor.