Altın Dikdörtgen: Doğanın Gizli Şifresi mi, Matematiğin Zarif Oyunu mu?

Bir dikdörtgen ne kadar gizemli olabilir? Sonuçta dört kenarı, dört dik açısı vardır; masaya, ekrana ya da kapıya benzer. Fakat altın dikdörtgen, bu sıradan ailenin içinde biraz fazla ün kazanmış bir üyedir. Ressamların kompozisyonlarından mimarların cephelerine, deniz kabuklarından galaksilere kadar hemen her yerde onun izinin bulunduğu söylenir. Peki gerçekten evrenin estetik parolasıyla mı karşı karşıyayız, yoksa insan zihni sevdiği bir örüntüyü her yerde görmeye mi eğilimli?

Oranın içindeki matematik

Altın dikdörtgenin uzun kenarının kısa kenarına oranı, altın oran denilen φ sayısına eşittir. Bu sayı yaklaşık 1,618 değerindedir. Onu ilginç yapan yalnızca ondalık basamakları değil, kendisiyle kurduğu sıra dışı ilişkidir: φ = 1 + 1/φ. Başka bir deyişle, altın dikdörtgenden kısa kenar uzunluğunda bir kare çıkardığınızda geriye kalan küçük dikdörtgen, başlangıçtaki dikdörtgenle aynı orana sahip olur. Şekil küçülür ama geometrik karakterini kaybetmez.

Altın Oran Gözümüzü mü Kandırıyor, Yoksa Bedenimiz mi Hatırlıyor?

Bir salyangoz kabuğuna, ayçiçeğinin tohumlarına, kasırganın dönen gövdesine ya da Leonardo da Vinci’nin resimlerine baktığımızda aynı gizli fısıltıyı duyar gibi oluruz: Düzen var. Rastlantının içinde kıvrılan, ölçülü, neredeyse müzikal bir düzen. Fibonacci dizisi ve onunla sıkça birlikte anılan altın oran, bu fısıltının matematiksel tercümesi gibidir. 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13 diye ilerleyen dizi basit görünür; fakat her yeni sayı önceki iki sayının toplamı olarak doğar. Doğa da çoğu zaman böyle çalışır: Bir şey, kendinden önce gelenlerin geriliminden filizlenir.

Altın oran yaklaşık 1,618 değerindedir ve Fibonacci dizisindeki ardışık sayıların oranı büyüdükçe bu değere yaklaşır. Bu oran yüzyıllardır güzelliğin gizli anahtarı gibi sunuldu. Parthenon’dan Mona Lisa’ya, gotik katedrallerden modern logolara kadar pek çok yapının ve eserin altın oranla ilişkilendirilmesi boşuna değildir. İnsan gözü, bazı oranları diğerlerinden daha dengeli, sakin ve çekici bulur. Fakat burada dikkatli olmak gerekir: Altın oran evrensel bir büyü formülü değildir. Her güzel şey altın orana uymaz; altın orana uyan her şey de güzel değildir. Estetik, cetvelle ölçülen bir mahkûmiyet değil, algı ile bedenin yaptığı karmaşık bir danstır.

Fibonacci Sayıları

Fibonacci dizisi şöyle başlar:

1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, 34, 55, 89, 144, 233, 377, 610, 987, 1597, 2584, ….

Bu dizi ününe katkıda bulunan pek çok ilginç özelliği barındırır. İçlerinde en temeli -zaten aynı zamanda tanımı olan bu özellik- her terimin, kendinden önceki iki terimin toplamına eşit olmasıdır. İlk iki terimin 1, 1 olduğunu bilirsek diğer tüm terimleri hesaplayarak bulabiliriz. Fibonacci dizisi doğada, örneğin ayçiçeklerinin spriallerindeki çekirdek sayılarında veya mimarların çizdiği oda ve bina oranlarında karşımıza çıkar.

Fibonacci dizisi ilk olarak, Pisa’lı Leonardo, ya da daha yaygın bilinen adıyla Fibonacci’nin 1202 de basılan Liber Abaci adlı kitabında yer almıştır. Fakat öyle anlaşılıyor ki , Hintliler bu sayılardan daha önceden de haberdardı. Dizi, Fibonaccinin Hint-Arap sayılarını tanıtmak için yazdığı kitabına araştırma olsun diye sorduğu sorulardan birinde geçer: