Tanrı Zar Atıyorsa Kader Hâlâ Masada mı?

Bir sabah kahvenizi karıştırırken şunu düşünün: Evrenin en derin katmanında, parçacıklar sanki küçük birer hokkabaz gibi davranıyor. Elektronun nerede belireceğini kesin olarak söyleyemiyoruz; yalnızca olasılıklar haritası çıkarıyoruz. İşte burada eski ve ağır bir soru, modern fiziğin laboratuvar önlüğünü çekiştiriyor: Eğer temel olaylar öngörülemezse, kader fikri çöker mi?

İlk bakışta cevap cazip biçimde basit görünür: Evet, çöker. Çünkü kader genellikle her şeyin önceden yazılmış olduğu, evrenin dev bir senaryo gibi işlediği düşüncesiyle anılır. Newtoncu evrende bu fikir oldukça rahattı. Yeterince güçlü bir zihin, tüm parçacıkların konumunu ve hızını bilseydi, geçmişi de geleceği de hesaplayabilirdi. Laplace’ın şeytanı denilen bu hayali varlık, kozmik bir muhasebeci gibi evrenin defterini kapatırdı. Fakat kuantum mekaniği geldi ve deftere kahve döktü.

Bir Maymun Shakespeare Yazarsa, Yazar Kim Olur?

Sonsuz Maymun Teoremi kulağa hem komik hem de ürkütücü gelir: Bir maymun, bir daktilonun tuşlarına sonsuza dek rastgele basarsa, eninde sonunda Shakespeare’in bütün eserlerini eksiksiz yazacaktır. Hatta sadece Shakespeare değil; kayıp İskenderiye Kütüphanesi’ni, henüz yazılmamış romanları, sizin yarın kuracağınız cümleyi ve belki de evrenin otobiyografisini de yazacaktır. Teorem matematiksel olarak doğrudur; ama zihinsel olarak insanı rahatsız eder. Çünkü bize şunu fısıldar: Şaheser dediğimiz şey, yeterince uzun beklenirse rastlantının çöp kutusundan da çıkabilir mi?

Olasılık Tanrısı sabırlıdır

Teoremin kalbinde basit bir fikir vardır: Eğer bir olayın gerçekleşme olasılığı sıfır değilse ve deneme sayısı sonsuza gidiyorsa, olay neredeyse kesin gerçekleşir. Bir maymunun Hamlet’in ilk cümlesini doğru yazması inanılmaz derecede düşük ihtimaldir; tüm oyunu yazması ise aklın terazisini kırar. Fakat sonsuz zaman, düşük olasılıkları yavaşça ezer. Sonsuzluk, sabırsız insan zihninin kaldıramayacağı kadar büyük bir makinedir.

Kuantum Kesinsizliği

Bir pencere bulun. Şayet yakından bakacak olursanız, kendi yüzünüzün zayıf bir yansımasını görebilirsiniz. Bunun nedeni camın tamamıyla saydam olmamasıdır. Üzerine çarpan ışığın yüzde 95’ini geçirirken, kalan yüzde 5’ini geri yansıtır.

Eğer ışık bir dalgaysa, bunu kavramak oldukça kolaydır. Pencereye vuran ışık dalgası, camdan geçen büyük bir dalgaya ve geri dönen daha küçük bir dalgaya ayrılır. Bir sürat teknesinin kıç tarafında oluşan dalgayı düşünün. Bu tekne, yarıya kadar suya batmış bir şekilde sürüklenen bir tahta parçasına rastladığında, oluşturduğu dalganın büyük bir kısmı yoluna devam ederken, küçük bir dalga parçası ise tahta üzerinden geri döner.

lights water blur rain

Öte yandan ışığı bir dalga olarak kabul ettiğimizde bu davranışı anlamak ne denli kolaysa, özdeş parçacıklardan oluşan bir akım olarak düşündüğümüzde de aynı ölçüde zordur. Sonuçta tüm fotonlar özdeşse, pencerenin bu fotonların her birini aynı şekilde etkilemesi gerektiğini düşünürüz. Bir futbolcunun defalarca serbest vuruş kullandığını düşünün. Eğer futbol topları özdeşse ve futbolcu her birine tamamen aynı şekilde vurursa, hepsi havada aynı falsoyu alır ve hedefi aynı noktadan vurur. Bu bakış açısıyla, topların çoğu hedefi aynı noktadan vururken, bir kısmının auta çıkacağını düşünmek mantıksız olacaktır.

Brown Hareketi

Brown hareketi, bir sıvının veya gazın içindeki çok küçük parçacıkların dört bir yana yaptığı gelişigüzel hareketlerdir. İlk olarak mikroskobunun ıslak lamında hareket eden polenleri gören botanikçi Robert Brown tarafından gözlenmiştir. Hareketi matematiksel olarak açıklayan kişiyse Albert Einstein olmuştur. Brown hareketi, durgun suda veya havada kirliliğin nasıl yayıldığını açıkladığı gibi, su taşkınları veya borsa hareketleri gibi birçok rassal süreci de açıklar. Aynı zamanda fraktalların oluşumunda devreye girer.

Einstein, Brown’ın gözlemlediği hareketleri başarılı bir şekilde açıklamak için moleküllerin çarpışmasına dayanan ısı kuramından yararlanmıştır.

Olasılık ve Rastgelelik

Eski dönemlerden beri insanlar kartların düşüşündeki veya zarların yuvarlanışındaki rastgelelikten etkilenmişlerdir. Aydınlanma çağı ile kargaşanın bir matematiksel bilime tabi olduğu görüşü gelişti. Laplace ve diğer matematikçiler şans oyunlarının yasalarını keşfettiler. İlk bakışta, şans oluşumlarını yöneten herhangi bir yasa bulunduğu açık değildir. Fakat olaylar rastgele oluşurlarsa , o zaman belirli yasalara tabi olan ortalama düzenleri vardır. Bir zarın pek çok defa atılışı her yüzün ortalama altı defada bir üstte olması sonucunu vermelidir aksi takdirde zarlar hilelidir. Fakat yalnızca ortalama dışında tek tek yuvarlanışlar dizisinin bir düzeni var mıdır? Bir olaylar dizisinin, zarın tek tek yuvarlanışları gibi mi -tamamen anlamsız- yoksa bir bebeğin meydana gelişinin genetik kodu olan bir DNA molekülündeki kimyasal bazların sırası gibi mi olduğunu nasıl biliriz?
Devamını oku “Olasılık ve Rastgelelik” →