Bir sabah kahvenizi karıştırırken şunu düşünün: Evrenin en derin katmanında, parçacıklar sanki küçük birer hokkabaz gibi davranıyor. Elektronun nerede belireceğini kesin olarak söyleyemiyoruz; yalnızca olasılıklar haritası çıkarıyoruz. İşte burada eski ve ağır bir soru, modern fiziğin laboratuvar önlüğünü çekiştiriyor: Eğer temel olaylar öngörülemezse, kader fikri çöker mi?
İlk bakışta cevap cazip biçimde basit görünür: Evet, çöker. Çünkü kader genellikle her şeyin önceden yazılmış olduğu, evrenin dev bir senaryo gibi işlediği düşüncesiyle anılır. Newtoncu evrende bu fikir oldukça rahattı. Yeterince güçlü bir zihin, tüm parçacıkların konumunu ve hızını bilseydi, geçmişi de geleceği de hesaplayabilirdi. Laplace’ın şeytanı denilen bu hayali varlık, kozmik bir muhasebeci gibi evrenin defterini kapatırdı. Fakat kuantum mekaniği geldi ve deftere kahve döktü.
Kuantum dünyasında bazı olaylar yalnızca bizim bilgisizliğimizden dolayı belirsiz değildir; doğanın kendisi olasılık diliyle konuşuyor gibidir. Bir radyoaktif atomun ne zaman bozunacağını kesin söyleyemeyiz. Tek tek olaylarda kesinlik değil, istatistiksel düzen vardır. Yani evren, makro ölçekte gayet ciddi bir mühendis gibi köprüler kurarken, mikro ölçekte caz müzisyeni gibi doğaçlama yapar.
Rastgelelik kaderin düşmanı mı?
Burada dikkatli olmak gerekir. Rastgelelik, özgürlükle aynı şey değildir. Bir kararımın kuantum dalgalanmasıyla belirlenmesi, beni daha özgür yapmaz; sadece daha öngörülemez yapar. Bir rulet topunun nereye düşeceğini bilmemek, topun irade sahibi olduğu anlamına gelmez. Bu yüzden kuantum rastgelelik, katı determinizmin burnunu kanatır ama insan özgürlüğünü otomatik olarak tahta çıkarmaz.
Kader kavramı da tek bir taş blok değildir. Bir yorumda kader, her ayrıntının önceden sabitlendiği kozmik bir dosyadır. Bu yorum, kuantum belirsizlik karşısında ciddi yara alır. Çünkü evrenin temelinde gerçekten indirgenemez olasılık varsa, gelecek tek bir çizgi halinde önceden mevcut değildir. Daha çok dallanan, titreşen, ihtimallerle örülü bir alan gibidir.
Ama kaderin başka bir yorumu daha vardır: Kader, olayların tek tek mekanik zorunluluğu değil, varoluşun daha derin bir örüntüsüdür. Jungiyen bir dille söylersek, insan yalnızca dış nedenlerin itişiyle değil, iç arketiplerin, gölgelerin, arzuların ve bilinçdışı çağrıların çekimiyle de yaşar. Bu durumda kader, gelecekte yazılmış bir cümle değil; insanın karşılaşmaktan kaçamadığı soruların biçimidir. Kuantum rastgelelik bu kaderi çürütmez; olsa olsa onu daha gizemli kılar.
Bir savaşçı gibi bakarsak mesele şudur: Evrenin kesin olmaması seni kurtarmaz. Belirsizlik, sorumluluktan kaçış kapısı değil, sorumluluğun sahnesidir. Eğer her şey önceden belirlenmiş olsaydı, eylemimiz yalnızca bir kukla dansı olurdu. Eğer her şey rastgele olsaydı, eylemimiz anlamsız bir savruluşa dönüşürdü. İnsan bu iki uçurum arasında yürür: Ne tamamen programdır ne de tamamen gürültü.
Kuantum fiziğinin felsefeye verdiği en keskin ders belki de şudur: Gerçeklik, insan aklının sevdiği kadar düz, kapalı ve itaatkâr değildir. Biz kaderi çoğu zaman güvenlik ihtiyacımızla düşünürüz. Bilinmezlik korkutucudur; bu yüzden evrenin bir planı olduğuna inanmak isteriz. Fakat kuantum belirsizlik bize, varoluşun kalbinde açık bir pencere olabileceğini söyler. Bu pencere kaosun değil, imkânın penceresidir.
Sonuç olarak kuantum rastgelelik, kaderin basit ve mekanik versiyonunu zayıflatır. Her şeyin en baştan milim milim yazıldığı fikri, modern fiziğin olasılıkçı evreninde eskisi kadar rahat nefes alamaz. Fakat kaderi daha derin, sembolik ve varoluşsal bir anlamda düşünürsek, kuantum onu yok etmez. Aksine kaderi bir zincir olmaktan çıkarıp bir karşılaşma alanına dönüştürür.
Belki de asıl soru şudur: Gelecek önceden yazılmış mı, yoksa biz onu mu yazıyoruz? Kuantum evreninin fısıltısı daha incelikli olabilir: Gelecek ne tamamen yazılıdır ne de boş bir sayfadır. O, olasılıklarla dolu bir mürekkep gibidir. Kalem elimizde değildir belki, ama elimiz de büsbütün kalemsiz değildir.
Brown hareketi, bir sıvının veya gazın içindeki çok küçük parçacıkların dört bir yana yaptığı gelişigüzel hareketlerdir. İlk olarak mikroskobunun ıslak lamında hareket eden polenleri gören botanikçi Robert Brown tarafından gözlenmiştir. Hareketi matematiksel olarak açıklayan kişiyse Albert Einstein olmuştur. Brown hareketi, durgun suda veya havada kirliliğin nasıl yayıldığını açıkladığı gibi, su taşkınları veya borsa hareketleri gibi birçok rassal süreci de açıklar. Aynı zamanda fraktalların oluşumunda devreye girer.