Bir bardak suya baktığınızda sakinlik görürsünüz. Oysa yeterince küçülebilseydiniz, kendinizi durmaksızın çarpışan moleküllerin ortasında bulurdunuz. Bu görünmez kalabalığın arasına bırakılan küçük bir parçacık, sarhoş bir gezgin gibi sağa sola savrulur. Ne hedefi vardır ne de takip ettiği düzgün bir rota. İşte Brown hareketi, durağan görünen dünyanın içindeki bu sürekli telaştır. Üstelik rastlantının nasıl ölçülebilir bir düzene dönüştüğünü gösteren etkileyici bir örnektir.
Mikroskop altında başlayan bilmece
Botanikçi Robert Brown, 1827 yılında suda asılı duran polenlerden çıkan küçük parçacıkları incelerken tuhaf bir hareket fark etti. Parçacıklar sürekli, düzensiz ve kesintili biçimde yer değiştiriyordu. İlk akla gelen açıklama, bunun yaşamla ilgili olmasıydı. Fakat Brown, cansız maddelerin küçük parçacıklarında da aynı davranışı gözlemledi. Demek ki mikroskobun altında dans eden şey, canlılığın özel bir numarası değildi. Daha temel bir fiziksel mekanizma iş başındaydı.
Brown hareketi, bir sıvının veya gazın içindeki çok küçük parçacıkların dört bir yana yaptığı gelişigüzel hareketlerdir. İlk olarak mikroskobunun ıslak lamında hareket eden polenleri gören botanikçi Robert Brown tarafından gözlenmiştir. Hareketi matematiksel olarak açıklayan kişiyse Albert Einstein olmuştur. Brown hareketi, durgun suda veya havada kirliliğin nasıl yayıldığını açıkladığı gibi, su taşkınları veya borsa hareketleri gibi birçok rassal süreci de açıklar. Aynı zamanda fraktalların oluşumunda devreye girer.