Kuantum Zar Atmazsa: Her Seçimde Bir Evren mi Doğuyor?

Kuantum Zar Atmazsa: Her Seçimde Bir Evren mi Doğuyor?

Çoklu Evren Yorumu, kuantum mekaniğinin en büyüleyici ve en yanlış anlaşılan fikirlerinden biridir. Popüler anlatı şunu fısıldar: Kahveni mi içtin, içmedin mi? Bir evrende içtin, diğerinde fincan masada kaldı. Otobüse mi bindin? Bir başka evrende kaçırdın. Kulağa kozmik bir macera gibi gelir; fakat fizik, iyi bir polisiye roman kadar heyecanlı olsa da, her zaman bu kadar romantik değildir.

Önce sahneyi kuralım. Kuantum mekaniğinde elektron gibi parçacıklar, ölçülmeden önce tek bir kesin durumda olmak yerine olası durumların süperpozisyonu ile tarif edilir. Klasik yorumda ölçüm yapıldığında dalga fonksiyonu çöker ve sistem tek bir sonuç verir. Çoklu Evren Yorumu ise bu çöküşü kabul etmez. Ona göre evrenin dalga fonksiyonu her zaman düzgün, kesintisiz ve deterministik biçimde evrilir. Çöküş yoktur; sadece biz, sonuçlardan birinin içinde kendimizi buluruz.

Dallanma tam olarak ne demek?

Buradaki dallanma, bir ağacın gözle görülür biçimde ikiye ayrılması gibi düşünülmemelidir. Uzay bir yerinden yırtılıp yeni bir baloncuk evren doğurmuyor. Daha teknik anlatımla, kuantum sistemleri çevreleriyle etkileşime girdikçe birbirine dolanır. Bu dolanıklık devasa ölçekte yayıldığında, farklı olası sonuçlar birbirleriyle artık pratikte girişim yapamaz hale gelir. Buna dekoherans denir. Dekoherans, olasılık dallarını birbirinden ayıran sis perdesidir.

Bu yüzden sorunun kısa cevabı şudur: Çoklu Evren Yorumu açısından, her ölçüm evreni dallara ayırıyor gibi düşünülebilir; ama bu dallanma sihirli, ani ve insan bilincine bağlı bir olay değildir. Ölçüm dediğimiz şey, aslında kuantum sisteminin makroskopik bir kayıtla, cihazla, ortamla ya da gözlemciyle geri döndürülmesi imkansıza yakın biçimde dolanmasıdır. Yani evren, siz laboratuvar önlüğü giyince değil, bilgi çevreye sızıp iz bıraktığında dallanmış gibi davranır.

Burada ilginç bir ters köşe var: Çoklu Evren Yorumu, fantastik görünmesine rağmen matematiksel olarak oldukça tutumludur. Dalga fonksiyonunun çökmesi için özel bir kural eklemez. Schrödinger denklemi ne diyorsa onu ciddiye alır. Eğer denklem süperpozisyonu koruyorsa, yorum da der ki: Tamam, tüm sonuçlar kuantum durumunun farklı bileşenleri olarak varlığını sürdürür. Garip olan yorum değil, belki de denklemin kendisidir.

Fakat bu, her mikroskobik titreşimde sonsuz sayıda sinematik evren patlıyor demek değildir. Dallanma sayılabilir, keskin çizgilerle ayrılmış bir kozmik muhasebe kalemi değildir. Ne zaman tam olarak dal oluştu sorusu, ne zaman sis başladı sorusuna benzer. Dekoherans sürekli bir süreçtir. Bazı ayrımlar hızlı ve dramatiktir; bazıları belirsiz, sönük ve pratikte önemsizdir. Fizikte önemli olan, dalların birbirleriyle tekrar etkileşme olasılığının yok denecek kadar azalmasıdır.

En büyük itirazlardan biri olasılık meselesidir. Eğer tüm sonuçlar gerçekten gerçekleşiyorsa, neden bir sonucun olasılığı diğerinden daha yüksek olsun? Çoklu Evren savunucuları burada Born kuralını açıklamak için karar teorisi, simetri ve ölçü kavramlarını kullanır. Yani olasılık, hangi dalda uyanacağınızı bilmeyen gözlemcinin rasyonel beklentisi olarak yorumlanır. Bu açıklama güçlüdür, ama herkesin içini tamamen rahatlatmış değildir.

Bir başka önemli nokta: Çoklu Evren Yorumu şu an için klasik çöküş yorumlarından kolayca ayırt edilebilen yeni deneysel öngörüler sunmaz. Aynı kuantum hesaplarını yapar, aynı sonuçları verir. Bu yüzden mesele kısmen fizik, kısmen felsefi tutarlılık meselesidir. Hangi bedeli ödemek istersiniz? Tek bir evren için gizemli çöküş mü, yoksa çöküşsüz ama akıl almaz genişlikte bir gerçeklik mi?

Bence Çoklu Evren Yorumu en azından zihinsel bir disiplin olarak değerlidir. Bize şunu öğretir: Gerçeklik, sezgilerimizin evcil hayvanı değildir. Doğa, insan ölçeğinde rahat hissetmemiz için tasarlanmış bir tiyatro dekoru sunmak zorunda değildir. Kuantum dünyası bize her bakışımızda şunu sorar: Kesinlik mi istiyorsun, yoksa denklemlerin dürüstlüğünü mü?

Sonuç olarak, Çoklu Evren Yorumu her ölçümde evrenlerin dallandığını söyler; ama bunu çizgi romanlardaki paralel dünyalar gibi değil, kuantum durumunun dekoheransla birbirinden bağımsız tarihçelere ayrılması olarak anlamak gerekir. Her ihtimal bir yerde yaşanıyor olabilir; fakat o yer, haritada işaretlenecek başka bir galaksi değil, aynı evrensel dalga fonksiyonunun erişemediğimiz bir kıvrımıdır. Ve belki de en sarsıcı fikir budur: Evren tek bir hikaye anlatmıyor olabilir; biz sadece kendi paragrafımızı okuyoruz.

Bir yanıt yazın

Ad ve E-posta zorunlu değildir.