Satrançta bazı oyuncular taşlarını kaybetmeden önce oyunu kaybeder. Çünkü yenilgi her zaman şah matla başlamaz; bazen rakibin planlarına sürekli cevap vermeyi kabul ettiğiniz anda başlar. Bir tehdit gelir, savunursunuz. Başka bir tehdit gelir, yine savunursunuz. Tahtada hâlâ eşit malzeme vardır, ama oyunun ritmi artık size ait değildir. İnisiyatif, tam da bu ritim üzerinde kurulan egemenliktir: Rakibin ne yapacağını değil, sizin neyi mümkün ya da zorunlu kılacağınızı belirleme gücü.
Hayatta da benzer bir tahtada oynarız. Bildirimler, talepler, beklentiler, ekonomik kaygılar, aile meseleleri ve başkalarının aceleleri önümüze hamle gibi düşer. Çoğu insan gününü kendi seçtiği hedeflere ilerleyerek değil, gelen uyaranlara cevap vererek geçirir. Bu tepki hâli dışarıdan çalışkanlık gibi görünebilir. Oysa sürekli reaksiyon, hareketin kontrolle karıştırılmasıdır. Çok meşgul olmak, mutlaka yön sahibi olmak değildir.
İnisiyatif saldırganlık değildir
İnisiyatif denince akla sert, baskın ve sürekli hücum eden bir karakter gelmemeli. Güçlü bir satranç oyuncusu her taşını ileri sürmez; bazen en aktif hamle, merkezi sağlamlaştırmak, kötü konumdaki taşı iyileştirmek ya da rakibin istediği değişimi reddetmektir. İnisiyatif, gürültülü davranmak değil, seçeneklerin mimarı olmaktır. Rakibinizin yalnızca iki savunma yolu kalıyorsa, sesinizi yükseltmeden de oyunun yönünü belirliyorsunuz demektir.
Özdenetim bu mimarinin temelidir. Dürtü, bize hemen hamle yapmayı fısıldar: Şimdi cevap ver, şimdi saldır, şimdi kanıtla, şimdi kaç. Fakat iyi oyuncu önce sorar: Bu hamle gerçekten planıma mı hizmet ediyor, yoksa içimdeki huzursuzluğu mu yatıştırıyor? Bu soru, hem tahtada hem ilişkilerde küçük ama devrimci bir frendir. Çünkü insanın en tehlikeli rakibi çoğu zaman karşısındaki kişi değil, kendi sabırsızlığıdır.
Jungiyen bir dille söylersek, kontrolü başkasına bırakmak bazen gölgemizin direksiyona geçmesidir. Beğenilme ihtiyacı, reddedilme korkusu, yetersizlik duygusu veya üstün gelme arzusu bizi görünmez iplerle çeker. Birinin eleştirisine günlerce zihnen cevap veriyorsanız, o kişi odada olmasa bile sizin hamlelerinizi belirliyordur. Özdenetim, duyguları bastırmak değildir; onları tahtadaki taşlar gibi görüp doğru kareye yerleştirebilmektir. Öfke bazen alan kazandırır, korku bazen savunma ihtiyacını haber verir. Ancak ikisi de kral olmamalıdır.
Temponun efendisi olmak
Satrançta inisiyatif çoğu kez tempo ile ilgilidir. Tempo, yalnızca bir hamle sayısı değil, rakibin dikkatini harcamaya zorlayan baskıdır. Hayatta bunun karşılığı dikkattir. Dikkatini kim yönetiyorsa, gününün temposunu da o yönetir. Her mesaja anında dönmek, her tartışmaya katılmak, her fırsatı değerlendirmek zorunda değilsiniz. Seçici gecikme, bazen en güçlü hamledir. Cevap vermeden önce durmak, yalnızca sakinlik değil; alan, bilgi ve özgürlük üretir.
Elbette inisiyatif kör bir kontrol takıntısına dönüşmemelidir. Satrançta her pozisyon zorla kazanılmaz; bazı konumlar eşitlik, bazıları sabır, bazıları da geri çekilme ister. Olgun özdenetim, her şeyi kontrol etme hayali değil, kontrol edebileceğiniz şeyi doğru seçme becerisidir. Niyetinizi, dikkatinizi, hazırlığınızı ve tepkinizi yönetebilirsiniz. Rakibin karakterini, piyasanın ruh hâlini ya da hayatın rastlantılarını yönetemezsiniz.
Bu yüzden günün sonunda kendinize şu soruyu sorun: Bugün hangi hamlelerim benimdi, hangileri yalnızca başkalarının hamlelerine refleks olarak verildi? Cevap rahatsız edici olabilir. Fakat fark etmek, inisiyatifin ilk taşıdır. Sonraki taş ise basittir: Yarın, başkalarının aciliyeti başlamadan önce kendi önemli hamlenizi yapın. Tahta değişmeyebilir; ama oyunun yönü değişmeye başlar.