Bir üniversite öğrencisi aynı anda sanatçı, mühendis, gezgin ve güvenli bir hayat isteyen uslu bir yetişkin olabilir mi? Gündelik mantık, insandan tek bir kutucuğu işaretlemesini ister. Oysa seçim yapılana kadar zihnimizde birbirleriyle çelişen pek çok gelecek yan yana yaşar. Fizikteki kuantum süperpozisyonu da bir sistemin ölçümden önce farklı olası durumların bileşimiyle tanımlanmasını anlatır. Burada dikkatli olmalıyız: İnsan zihni kuantum parçacığı değildir. Yine de süperpozisyon, kimlik bunalımını düşünmek için şaşırtıcı derecede verimli bir metafor sunar.
Benliğin olasılık bulutu
Klasik kimlik anlayışı, içimizde keşfedilmeyi bekleyen sabit bir “gerçek ben” bulunduğunu varsayar. Bu bakışa göre doğru mesleği, ilişkiyi ya da yaşam biçimini seçmek, gömülü bir cevabı ortaya çıkarmaktır. Fakat benlik çoğu zaman arkeolojik bir kalıntıdan çok gelişen bir tasarımdır. Kim olduğumuz yalnızca bulduğumuz değil; tekrarlarımız, vazgeçişlerimiz ve taahhütlerimiz aracılığıyla ürettiğimiz bir şeydir. Seçim öncesinde farklı benlik ihtimalleri taşırız: Kalabalığa karışan ben, dünyayı gezen ben, aile kuran ben, hiçbir yere bağlanmayan ben… Her biri belirli koşullarda gerçek olabilecek bir potansiyeldir.
Kimlik bunalımını ağırlaştıran şey seçeneklerin çokluğu değil, her seçimin öteki ihtimalleri susturmasıdır. Bir kapıdan geçmek, yalnızca bir odaya girmek değildir; koridordaki başka kapıları geride bırakmaktır. Bu nedenle karar kaygısının içinde küçük bir yas bulunur. İnsan bazen yanlış seçimden değil, seçmediği hayatların hayaletlerinden korkar. “Ya başka türlü yaşasaydım?” sorusu, gerçekleşmemiş benliklerin gece vardiyasıdır.
Gözlemci kim?
Kuantum metaforunun en kışkırtıcı yanı gözlem meselesidir. Psikolojik yaşamda bizi “ölçen” tek bir gözlemci yoktur. Aile, arkadaşlar, işverenler, sevgililer ve sosyal medya farklı beklentilerle üzerimize bakar. İnsan bu bakışların altında belirli bir role sabitlenebilir. Ailenin yanında çocuk, ofiste profesyonel, internette neşeli maceracı olur. Sorun çoklu roller taşımak değildir; bunların hiçbirini kendi sesiyle ilişkilendirememektir. Başkalarının ölçüm cihazına dönüşen kişi, sonunda kendi hayatının sonucunu okur ama deneyini kimin tasarladığını bilemez.
Sosyal medya bu durumu komikleştirerek sertleştirir. Profilimiz, akışkan benliğin düzenlenmiş bir ekran görüntüsüdür. Birkaç fotoğraf, ilgi alanı ve cümleyle kendimizi görünür kılarken aynı anda daraltırız. Ardından bu sunuma uygun davranmaya başlarız. Seyahat tutkunu etiketi alan kişi evde kalmak istediğinde, üretkenlik gurusu yorulduğunda, sürekli neşeli görünen biri çöktüğünde kendi markasıyla kavga eder. Gözlemlenen kimlik, yaşayan kimliği yönetmeye başlar.
Karar, keşif değil müdahaledir
Seçim yapmak bütün belirsizliği sonsuza dek yok etmek anlamına gelmez. Daha gerçekçi yaklaşım, kararı geçici ama ciddi bir müdahale olarak görmektir. Bir mesleği seçtiğimizde özümüzü kanıtlamayız; belirli becerilerin gelişeceği bir düzen kurarız. Bir ilişkiye bağlandığımızda bütün olası eşleri karşılaştırıp matematiksel zafer ilan etmeyiz; seçtiğimiz bağın derinleşmesi için öteki olasılıklara sınır koyarız. Bağlılık, kesinliğin sonucu olmaktan çok kesinlik üreten bir pratiktir.
Bu yüzden kimlik bunalımında yalnızca “Ben aslında kimim?” diye sormak yetersizdir. “Hangi ihtimali besliyorum?”, “Hangi bedeli ödemeye razıyım?” ve “Kimin bakışı altında karar veriyorum?” soruları daha işlevseldir. Potansiyel kulağa özgürlük gibi gelir; fakat hiç kullanılmayan potansiyel zamanla zarif bir hapishaneye dönüşebilir. Her şey olabileceğini düşünerek hiçbir şey yapmamak, sonsuz menülü bir restoranda aç kalmaya benzer.
Olgunluk, bütün ihtimalleri canlı tutmak değil, bazılarını bilinçle seçip bazılarına veda edebilmektir. Yine de seçilmiş kimlik taş değildir; yeni deneyimlerle değişebilir, genişleyebilir ve yeniden yorumlanabilir. İnsan tek bir özden ibaret olmadığı gibi sınırsız bir sis de değildir. Bizler, olasılıklarla taahhütler arasındaki gerilimde biçimlenen anlatılarız. Belki asıl soru kaç kişi olabileceğimiz değil, bugün hangisine biraz daha gerçeklik vereceğimizdir.