Bir zamanlar sınıf farkı, kimin toprağı olduğu, kimin fabrikaya sahip olduğu ya da kimin masada değil mutfakta yemek yediğiyle anlaşılırdı. Bugün ise yeni aristokrasinin armasında kılıç değil, fiber bağlantı var. Dijital bölünme dediğimiz şey, yalnızca interneti olanlarla olmayanlar arasındaki teknik bir mesafe değildir; bu, geleceğe giriş kartı olanlarla kapıda bekletilenler arasındaki yeni sınıf çatışmasıdır.
Eskiden yoksulluk bazen ayakkabıdan, bazen evin sobasından, bazen de okul çantasının yıpranmışlığından okunurdu. Şimdi yoksulluk, donan ekranda, biten mobil veride, ortak kullanılan eski telefonda ve çevrim içi derse bağlanmak için pencere kenarında sinyal arayan çocukta okunuyor. Modern dünyanın en acımasız şakası şu: Herkesin aynı bilgiye erişebildiği söyleniyor, ama bazıları bu bilgiye 100 megabit hızla, bazıları ise komşunun şifresini tahmin ederek ulaşmaya çalışıyor.
Yeni sermaye: bağlantı
Sanayi toplumunda sermaye makineydi; dijital toplumda sermaye bağlantıdır. İnternet yalnızca eğlence, alışveriş ya da sosyal medya değildir. İnternet, eğitimdir, iş başvurusudur, banka şubesidir, devlet dairesidir, sağlık randevusudur, politik katılımdır, hatta bazen kişinin kendini dünyaya anlatma biçimidir. Bağlantısı olan, yalnızca bağlanmaz; görünür olur. Bağlantısı olmayan ise yavaşça toplumsal haritanın kenarlarına silinir.
Bu yüzden dijital bölünme, masum bir altyapı sorunu gibi ele alınamaz. Evet, kablo döşemek, cihaz dağıtmak, uygun fiyatlı internet sağlamak önemlidir. Ama mesele bundan daha derindir. Bir çocuğa tablet vermek, ona otomatik olarak gelecek vermek değildir. O tableti kullanacak dijital okuryazarlık, eleştirel düşünme, güvenli çevrim içi davranış, üretim becerisi ve destekleyici çevre yoksa cihaz, parlak bir oyuncaktan öteye geçmeyebilir. Teknolojiye sahip olmak başka, teknolojinin öznesi olmak başkadır.
Bugünün sınıf ayrımı artık sadece kimlerin tükettiğiyle değil, kimlerin ürettiğiyle de belirleniyor. Bazıları kod yazıyor, algoritma tasarlıyor, veri yorumluyor, yapay zekâyı işine ortak ediyor. Bazıları ise algoritmaların önüne düşürdüğü içerikleri izliyor, verisini farkında olmadan teslim ediyor ve dijital ekonominin görünmez hammaddesi haline geliyor. Bir taraf platform kuruyor; diğer taraf platformda vakit geçiriyor. Bir taraf veriyle servet inşa ediyor; diğer taraf verisinin nereye gittiğini bile bilmiyor.
Algoritmanın gölgesinde vatandaşlık
Dijital bölünme yalnızca ekonomik değil, politik bir meseledir. Çünkü bilgiye erişim, yurttaşlığın damarlarından biridir. Haberleri takip edemeyen, kamu hizmetlerine erişemeyen, çevrim içi başvuru yapamayan, dijital kimlik sistemlerinde kaybolan birey, modern devlete karşı eksik silahlanmış gibidir. Sandığa giden insanın bile dünyayı hangi bilgiyle yorumladığı, hangi kaynaklara ulaşabildiği ve hangi manipülasyonlara açık olduğu önemlidir. Bağlantı kalitesi, düşünce kalitesini tek başına belirlemez; ama düşüncenin dolaşım alanını belirler.
Burada asıl tehlike, dijital eşitsizliğin kendini normal göstermesidir. Nasıl ki bazı mahallelerde kütüphane olmaması uzun süre kader sanıldıysa, bazı evlerde hızlı internet olmaması da bugün lüks meselesi gibi sunuluyor. Oysa internet artık lüks değil, kamusal altyapıdır. Su, elektrik ve yol neyse, dijital erişim de giderek odur. Hatta belki daha sinsidir; çünkü suyun yokluğu hemen hissedilir, internetin yokluğu ise insanın geleceğinden sessizce eksiltir.
Peki çözüm nedir? Önce meseleyi romantikleştirmeyi bırakmak gerekir. Teknoloji kendi başına kurtarıcı değildir; iyi tasarlanmamışsa eşitsizliği büyüten bir mercektir. Evrensel ve uygun fiyatlı internet, kamusal dijital eğitim, okul ve kütüphanelerde güçlü altyapı, erişilebilir cihaz politikaları, yerel dillerde nitelikli içerik ve yetişkinlere yönelik dijital beceri programları birlikte düşünülmelidir. Ayrıca teknoloji devlerinin veri üzerindeki iktidarı da sorgulanmalıdır; çünkü dijital sınıf çatışması yalnızca bağlantı kablosunda değil, kablonun öbür ucundaki mülkiyet ilişkilerinde de yaşanır.
Sonuçta dijital bölünme, geleceğin kapısında duran görünmez bir turnikedir. Kimileri yüz tanıma ile hızla geçerken, kimileri şifreyi bile bilmediği bir sisteme bakıp kalıyor. Eğer teknoloji çağını gerçekten insanlık adına bir ilerleme sayacaksak, ilk soru şu olmalı: Bu ilerleme kimin cebinde, kimin ekranında ve kimin hayatında çalışıyor? Çünkü Wi-Fi çekmeyen yerde yalnızca video donmaz; bazen kader de donar.