Gelecek Çoktan Geldi: Siberpunk Bir Dünyada Neden Hâlâ Fatura Kovalıyoruz?

Siberpunk edebiyatı bize neon ışıkları altında çürüyen kentler, bedenine kablo takan yalnız insanlar ve devletlerden güçlü şirketler vaat etmişti. Geleceğin karanlık ama şık görüneceğini sanıyorduk. Oysa gelecek geldiğinde neon tabelaların yerini telefon ekranları, robot kolların yerini akıllı saatler aldı. Yağmur altında uçan otomobillerimiz yok; fakat market siparişimizi getiren kuryenin konumunu saniye saniye izleyebiliyoruz. Distopya, şaşırtıcı biçimde, oldukça kullanışlı bir arayüze sahip.

Siberpunkın temel formülü basitti: yüksek teknoloji, düşük yaşam standardı. Bugün cebimizde geçmiş yüzyılın devletlerinden daha büyük hesaplama gücü taşıyoruz; buna karşılık barınma, güvenceli çalışma ve boş zaman giderek ayrıcalığa dönüşüyor. İnsanlık Mars’a araç indirirken milyonlarca insan kirasını ödeyebilmek için birden fazla işte çalışıyor. Teknolojik ilerleme ile toplumsal ilerlemenin aynı şey olmadığı artık teorik bir tartışma değil, aylık banka ekstresidir.

Wi-Fi Çekmeyen Yerde Sınıf Mücadelesi Başlar

Bir zamanlar sınıf farkı, kimin toprağı olduğu, kimin fabrikaya sahip olduğu ya da kimin masada değil mutfakta yemek yediğiyle anlaşılırdı. Bugün ise yeni aristokrasinin armasında kılıç değil, fiber bağlantı var. Dijital bölünme dediğimiz şey, yalnızca interneti olanlarla olmayanlar arasındaki teknik bir mesafe değildir; bu, geleceğe giriş kartı olanlarla kapıda bekletilenler arasındaki yeni sınıf çatışmasıdır.

Eskiden yoksulluk bazen ayakkabıdan, bazen evin sobasından, bazen de okul çantasının yıpranmışlığından okunurdu. Şimdi yoksulluk, donan ekranda, biten mobil veride, ortak kullanılan eski telefonda ve çevrim içi derse bağlanmak için pencere kenarında sinyal arayan çocukta okunuyor. Modern dünyanın en acımasız şakası şu: Herkesin aynı bilgiye erişebildiği söyleniyor, ama bazıları bu bilgiye 100 megabit hızla, bazıları ise komşunun şifresini tahmin ederek ulaşmaya çalışıyor.

Bilen Kazanır mı, Yoksa Bilmeyen mi Kaybeder? Bilgi Asimetrisinin Sessiz İktidarı

Toplumsal hayat çoğu zaman bir satranç tahtası gibi görünür; taşlar ortadadır, kurallar bellidir, herkes aynı oyunu oynuyordur. Fakat küçük bir ayrıntı vardır: Bazıları tahtanın altındaki mıknatısları, bazıları da rakibin sonraki üç hamlesini bilir. İşte bilgi asimetrisi tam burada başlar. Bir tarafın diğerinden daha fazla, daha doğru ya da daha zamanında bilgiye sahip olması, yalnızca avantaj değil, çoğu zaman iktidar üretir.

Bilgi, modern dünyanın görünmez sermayesidir. Para kadar somut değildir, kasada durmaz, cüzdana sığmaz; ama paranın nereye akacağını, kimin yükseleceğini, kimin susacağını belirler. Doktorun hasta karşısındaki konumu, bankanın kredi isteyen müşteri karşısındaki gücü, şirketin çalışan karşısındaki stratejik üstünlüğü, devletin vatandaş karşısındaki gözetim kapasitesi hep bilgi farkından beslenir. Bilgi asimetrisi, eşitsizliğin takım elbise giymiş hâlidir.

Algoritmalar Tarafsız Değil: Kodun İçine Saklanan Toplumsal Hayaletler

Makine öğrenmesi çoğu zaman steril bir laboratuvar hayaliyle sunulur: Beyaz ışıklar, soğuk sunucular, kusursuz matematik ve duygularından arınmış kararlar. Oysa algoritmalar, toplumun aynasına bakarak öğrenir. Ayna kirliyse, görüntü de lekeli çıkar. Daha kötüsü, bu leke bazen bilimsel kesinlik makyajıyla geri döner. İnsanların önyargısı dedikodu gibi görünür; makineninki ise rapor, skor, risk puanı ve otomatik karar olarak karşımıza dikilir.

Makine öğrenmesinin temel büyüsü basittir: Geçmiş veriye bak, örüntüyü bul, geleceğe tahmin yap. Fakat geçmiş, masum bir arşiv değildir. Geçmiş; kimin işe alındığını, kimin kredi alabildiğini, kimin daha çok polis kontrolüne takıldığını, kimin hastanede ciddiye alındığını kaydeder. Yani veri setleri sadece olayları değil, iktidar ilişkilerini de taşır. Bir algoritma bu verilerle beslendiğinde, dünyayı olduğu gibi değil, geçmişte güçlülerin çizdiği sınırlar içinde öğrenir.

İletişim kurma ihtiyacı

Eğer herhangi bir yolla iletişim kurma ihtiyacımız varsa hala bu dünya ile işimiz bitmemiştir.

Sebep her ne olursa olsun.

Aç ya da susuz günlerce hatta havasız birkaç dakika idare edebiliyoruz. Dediklerine göre iletişim tam olarak kesildiğinde biz de tam olarak ölürmüşüz :)))

Teknoloji, bize her geçen gün  daha kolay iletişim kurmanın yollarını sunuyor; ama bazıları bunun insanları kontrol etmenin bir yolu olduğunu söylüyor. Her şey kullanım amacınıza göre anlam kazanıyor.