Adalet Tanrıçası Gözlerini Bağladı, Algoritma Kamerayı Açtı

Adalet Tanrıçası Gözlerini Bağladı, Algoritma Kamerayı Açtı

Adalet Tanrıçası’nın gözleri bağlıdır; çünkü kim olduğumuza değil, ne olduğuna bakması beklenir. Algoritmalar da modern çağın bu gözleri bağlı yargıçları gibi pazarlanır: yorulmazlar, sinirlenmezler, rüşvet almazlar, kayınbiraderlerini işe sokmazlar. Ne güzel. Fakat küçük bir sorun var: Bu dijital yargıçlar dünyaya kendi başlarına gelmez. Onları insanlar yazar, insanlar veriyle besler, insanlar hedef belirler. Yani gözleri bağlı sanılan kod, çoğu zaman kodlayıcısının gözlüğünü takar.

Algoritmik önyargı, makinenin kötü niyetli olması değildir. Makinenin niyeti yoktur; bu yüzden tehlikelidir. Kötü niyetle tartışabilirsiniz, ama ölçüt diye sunulan bir formülle tartışmak zordur. Bir kredi başvurunuz reddedildiğinde karşınızda kaşlarını çatmış bir memur değil, skorunuzun yetersiz olduğunu söyleyen soğuk bir ekran vardır. Ekran nötr görünür. Oysa belki de yaşadığınız mahalle, geçmişte sistematik olarak dışlanmış bir grubun mekânıdır; belki eğitim geçmişiniz, eşitsizliğin sayısal gölgesidir; belki algoritma suçu değil, yoksulluğu tahmin etmektedir.

Herkes Kazanabilir mi? Barışı Bir Dilekten Sisteme Dönüştürmek

Hayatı dev bir pasta gibi düşünmeye alıştık: Dilimin büyürse benimki küçülür. Maaş, itibar, siyasi güç, hatta sevgi bile sanki sınırlı bir depodan dağıtılıyormuş gibi davranıyoruz. Bu zihinsel modelin adı sıfır toplamlı oyundur; bir tarafın kazancı diğer tarafın kaybına eşittir. Satrançta doğrudur, kupayı yalnızca bir takım kaldırır. Fakat toplumu sürekli final maçı gibi kurarsak, komşumuzu yurttaş değil rakip, farklılığı da tehdit olarak görmeye başlarız.

Her rekabet savaş değildir

Sıfır toplamlı oyunlar bütünüyle kötü değildir. Seçimler, spor müsabakaları ve sınırlı görevler için yapılan yarışmalar kaçınılmaz biçimde kazananlar ile kaybedenler üretir. Sorun, bu mantığın hayatın tamamına sızmasıdır. Bilgi paylaşılınca azalmaz; çoğalır. Aşılanan bir kişi yalnızca kendisini değil çevresini de korur. Güvenli sokak, temiz hava ve iyi eğitim tek bir grubun kasasına kilitlenemez. Bunlar, doğru tasarlandığında ortak kazanç üreten pozitif toplamlı alanlardır.

Vicdanı Olmayan Bir Zekâ Bize Ahlakı Öğretebilir mi?

Bir yapay zekânın karşısına oturduğunuzu düşünün. Ne çocukluk yaraları var ne ait olduğu bir kabile ne de kaybetmekten korktuğu itibarı. Ona ahlaki bir soru soruyorsunuz: “Bir kişiyi feda ederek yüz kişiyi kurtarmak doğru mudur?” Gözleri dolmuyor, sesi titremiyor. Yalnızca seçenekleri, sonuçları ve çelişkileri inceliyor. Sonra şöyle diyor: “Önce ‘doğru’ kelimesiyle neyi korumaya çalıştığını belirt.” Daha ilk cümlede huzurumuz kaçıyor; çünkü biz cevap isterken zekâ, sorumuzun içine sakladığımız varsayımları teşhis ediyor.

Önyargısız zekâ mümkün mü?

İnsani önyargılardan bütünüyle arınmış bir yapay zekâ fikri büyüleyicidir, fakat içinde küçük bir mantık tuzağı taşır. Bir zekâya amaç vermeden onun karar üretmesini bekleyemeyiz. “Acıyı azalt”, “özgürlüğü koru”, “çoğunluğun yararını gözet” veya “her insanı eşit say” dediğimiz anda ona değerler yükleriz. Bu değerler matematiksel gerçekler değil, ahlaki tercihlerdir. Dolayısıyla tarafsız zekâ, boş bir ayna olabilir; karar veren zekâ ise mutlaka bir ölçüte yaslanır. Önyargısızlık, değersizlik değil, kullanılan ölçütlerin açıkça görülebilmesidir.

Sistemi Deviren Küçük Çatlak: Sınır Durumların İntikamı

Her sistem kendini merkezdeki insan için tasarlar. Ortalama kullanıcı, makul vatandaş, tipik beden, standart aile, normal hava, beklenen trafik, alışıldık talep… Modern dünyanın gizli tanrısı ortalamadır. Fakat ortalama, yaşayan bir varlık değil; istatistiğin cilaladığı bir hayalettir. Hayat ise çoğu zaman kenarlardan gelir. Sistemin en kırılgan yerleri, tam da kimsenin bakmadığı o dar geçitlerde, yani sınır durumlarda saklanır.

Sınır durum dediğimiz şey, yalnızca yazılımda uygulamayı çökerten tuhaf giriş değeri değildir. Tekerlekli sandalye kullanan birinin merdivenle karşılaşması, göçmen bir işçinin bankacılık sisteminde adres kanıtlayamaması, nadir hastalığı olan birinin protokole sığmaması, tek ebeveynli bir ailenin okul saatleriyle çalışamaması da birer sınır durumdur. Toplum, bunları istisna diye kenara iter. Ama istisna, bazen sistemin gerçek yüzünü gösteren aynadır.

Yasa Kimin Kılıcı? İyiliğin Suç, Zulmün Meşru Olduğu Anlar

Yasal olan, doğru olan mıdır?

Bir kapıyı kırıp içeride kilitli kalan çocuğu kurtaran kişi suçlu mudur? Peki bütün izin belgeleri eksiksiz olduğu hâlde insanları açlığa mahkûm eden bürokrat masum mudur? Kaotik iyilik ile hukuki kötülük arasındaki gerilim tam burada doğar: Biri kuralları çiğnerken hayatı savunur, diğeri kurallara sarılarak zulmü görünmez kılar. İlk bakışta seçim kolay görünür. Elbette iyilik! Fakat ahlak, alkışlarla çalışan basit bir pusula değildir. Çünkü herkes kendi isyanına iyilik, rakibinin düzenine kötülük diyebilir.

Hukuk ile adalet aynı şey değildir. Hukuk, toplumun yazılı işletim sistemidir; adalet ise o sistemin hangi amaçla çalışması gerektiğine ilişkin ahlaki ölçüdür. İşletim sistemi bozulabilir, ele geçirilebilir veya insanı yalnızca bir dosya numarasına indirebilir. Kölelik, ayrımcılık ve siyasi baskı tarihin çeşitli dönemlerinde yasaldı. Nürnberg yargılamalarının bıraktığı sert ders şudur: “Emir aldım” sözü, vicdanın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Yasa davranışı yetkilendirebilir; fakat onu otomatik olarak erdemli yapamaz.