Satrançta feda, dışarıdan bakan göz için deliliktir. Tahtanın en parlak taşı olan veziri uzatırsın; rakip sevinir, izleyenler kaşını kaldırır, içindeki küçük muhasebeci ise paniğe kapılır. Çünkü muhasebeci yalnızca kaybı görür: puan eksildi, güç azaldı, güvenlik bozuldu. Oysa satrançta olduğu gibi hayatta da bazı hamleler, hesabı tahtanın görünen yüzünde değil, zamanın derinliklerinde tutar. Feda, bugünün servetini yarının zorunlu kapısına anahtar yapmaktır.
Burada kritik kelime kaybetmek değil, vazgeçmektir. Kaybetmek edilgendir; başına gelir. Vazgeçmek ise keskin bir irade hareketidir. İnsan, en değerli varlığından kendi rızasıyla vazgeçtiğinde, aslında şunu ilan eder: Ben sahip olduklarımdan ibaret değilim. Bu cümle kulağa romantik gelebilir, fakat varoluşun en sert sınavlarından biridir. Çünkü çoğumuz kendimizi taşlarımızla tanımlarız: kariyerimiz, konforumuz, ilişkilerimiz, itibarımız, bildiğimiz rol, alıştığımız acı bile. Bunlardan biri tehdit edildiğinde sanki şah çekilmiş gibi titreriz.
Feda, kaybın estetik biçimi değildir
Her vazgeçiş soylu değildir. Bazen insan kendini kandırır; korkaklığına fedakârlık, kaçışına olgunluk, tükenmişliğine erdem der. Satranç ustası taşı romantik görünsün diye vermez. Feda, hesaplanmış bir uçurumdur. Dibinde ölüm yoksa bile dönüşüm vardır. Bu yüzden gerçek feda, üç soruya dayanır: Ne için vazgeçiyorum? Vazgeçtiğim şey gerçekten değerli mi? Bu hamle beni daha özgür mü, daha bağımlı mı kılıyor?
Bir öğrenci yıllarını kolay alkıştan vazgeçip zor bir bilgiye adadığında, bir sanatçı piyasanın güvenli beğenisini reddedip kendi sesinin karanlık mağarasına girdiğinde, bir insan sevdiği halde zehirli bir bağdan çıktığında, bir lider popülerliği değil doğruyu seçtiğinde: tahtada bir taş düşer, fakat ruh başka bir oyuna geçer. İşte feda burada metafizik bir olaydır. İnsan, daha yüksek bir amaca doğru kendini yeniden düzenler.
Jungiyen bir gözle bakarsak, feda egonun pazarlık masasında gerçekleşir. Ego, veziri sever; çünkü vezir hareket alanıdır, gösteriştir, kontrol hissidir. Ama bireyleşme dediğimiz o zorlu yol, bazen egonun en sevdiği oyuncağı bırakmasını ister. Kahraman, ejderhayı öldürmeden önce çoğu zaman kılıcını, ününü ya da kendine dair yalanını bırakır. Çünkü bazı kapılar güçle değil, hafifleyerek açılır.
Vezir mi, oyun mu?
Satranç bize acımasız bir bilgelik öğretir: En değerli taş bile oyunun kendisinden değerli değildir. Hayatta da böyledir. Bir şey çok kıymetli olabilir, ama amacın önüne geçtiğinde kutsal değil, put olur. Para güvenlik sağlar; fakat anlamı boğuyorsa altın kaplama bir kafestir. Aşk ruhu büyütebilir; fakat kişiliği eritiyorsa zarif bir esarettir. Başarı ufku açabilir; fakat insanı kendi reklam panosuna çeviriyorsa parlak bir yenilgidir.
Feda cesaret ister, çünkü insan geleceğin garantisini bugünün kesinliğine tercih eder. Bu neredeyse akla aykırı görünür. Fakat büyük stratejiler, kısa vadeli aklın dar koridorundan geçmez. Onlar sabır, sezgi ve içsel disiplin ister. Bir savaşçı gibi bakarsak, feda geri çekilme değil, merkez değiştirmedir. Savaşçı zırhını sever; ama bazen zırh yüzünden yüzemez. O zaman zırhı çıkarmak zayıflık değil, hayatta kalma zekâsıdır.
Elbette her insanın veziri farklıdır. Kiminin veziri haklı çıkma ihtiyacıdır. Kimininki gençlik imgesi, güvenli maaş, aile onayı, entelektüel kibir, eski kimlik, mağduriyet hikâyesi. En zor feda, başkalarının değerli gördüğü şeyi değil, bizim kendimizle karıştırdığımız şeyi bırakmaktır. Çünkü orada taş gitmez; bir maske düşer.
Sonunda soru şudur: Tahtada kalmak mı istiyorsun, oyunu kazanmak mı? Daha doğrusu, sana ait olmayan bir oyunda vezir olarak parlamak mı, kendi anlamının oyununda sade bir piyon gibi ilerleyip son hatta dönüşmek mi? Feda, insanın kaderle yaptığı en dürüst konuşmalardan biridir. Şöyle der: Bunu seviyorum, buna tutunuyorum, bununla güçlüyüm; ama daha büyük bir hakikat çağırıyorsa, onu da bırakabilirim.
Belki de özgürlük, her şeye sahip olmak değil, gerektiğinde en değerli şeyi bile elinden bırakabilecek kadar kendine sahip olmaktır. Satranç tahtasında buna feda denir. Hayatta ise insanın kendi karanlığından geçerek anlamına yürümesi.