Ekranda küçük bir tüy kalem görürüz ve çoğumuz aynı anda “yaz”, “düzenle” ya da “üret” fikrine yaklaşırız. Oysa bilgisayar, tüylerden, mürekkepten ve edebî çağrışımlardan habersizdir. Onun gördüğü şey, örneğin U+F52D gibi sayısal bir konumdur. Font Awesome gibi bir ikon yazı tipinde bu kod noktasına tüy biçimli bir glif atanabilir. Böylece soğuk bir sayı, insan zihninde şiir, yazarlık ve ifade özgürlüğü çağrıştıran görsel bir işarete dönüşür. İşte semiyotik ile bilişimin el sıkıştığı yer tam burasıdır.
Kod, biçim ve anlam
Bir ikonun iletişim kurabilmesi için üç katmanın birlikte çalışması gerekir. İlk katmanda makinenin işlediği kod bulunur: f52d. İkinci katmanda uygun yazı tipi bu kodu görünür bir şekle, yani tüye dönüştürür. Üçüncü katmanda insan zihni şekli yorumlayarak ona anlam verir. Charles Sanders Peirce’ın göstergebilimsel üçgenini hatırlatırcasına kod, nesne ve yorum arasında hareketli bir ilişki oluşur. Kod tek başına tüy değildir; tüy resmi de tek başına “yazmak” demek değildir. Anlam, kullanıcının deneyimiyle arayüzün bağlamı arasında üretilir.
Burada önemli bir düzeltme yapmak gerekir: f52d bütünüyle evrensel bir anlam kodu değildir. U+F52D, Unicode’un özel kullanım alanında yer alır. Başka bir deyişle aynı kod, farklı bir ikon yazı tipinde bambaşka bir şekil gösterebilir; gerekli yazı tipi yüklenmezse ekranda boş bir kutu bile belirebilir. Evrensel olan şey kodun anlamı değil, bilgisayarların kod noktalarını işleme mantığıdır. İkonun tutarlılığı ise tasarım kütüphanesine, teknik standarda ve ortak kullanım sözleşmesine bağlıdır.
Diller üstü, kültür içi
İkonların gücü, sözcükleri atlayarak algıya seslenmelerinden gelir. Bir büyüteç “ara”, çöp kutusu “sil”, kalp “beğen” diyebilir. Kullanıcı bunları Türkçe, Japonca ya da İspanyolca okumaz; görür ve çoğu zaman anında davranır. Bu hız, ikonları küresel arayüzlerin vazgeçilmez unsurları yapar. Fakat “diller üstü” olmak, “kültür dışı” olmak değildir. Tüy kalem, yazının klavye veya sesli komutla üretildiği bir çağda bile tarihsel hafızamız sayesinde yazarlığı temsil eder. İkon, geçmişten ödünç aldığı bir nesneyi geleceğin ekranına taşır.
Üstelik her işaret aynı açıklıkta değildir. Disket simgesi, disket kullanmamış kuşaklar için bile “kaydet” anlamını sürdürür. Telefon ahizesi, günümüz telefonlarına hiç benzemediği hâlde arama eylemini anlatır. Bu örnekler, ikonların nesnelerin kopyası olmaktan çıkarak dijital dünyanın ideogramlarına dönüştüğünü gösterir. Başlangıçta benzerlik yoluyla çalışan ikon, zamanla alışkanlık sayesinde simgeleşir. Tüy artık yalnızca tüy değildir; yazma eylemine açılan küçük bir kültürel kapıdır.
Görsel Esperanto mümkün mü?
Evrensel bir ikon ağı kurmak cazip görünür, fakat bunun için yalnızca kod standardı yetmez. Tasarımcıların erişilebilirliği gözetmesi, ikonlara metinsel etiketler eklemesi ve kültürel farklılıkları sınaması gerekir. Ekran okuyucu kullanan biri açısından görsel tüy sessizdir; ona anlam kazandıran, doğru bir erişilebilirlik açıklamasıdır. Aynı şekilde belirsiz bir ikonun yanında kısa bir sözcük bulunması iletişimi zayıflatmaz, tersine sağlamlaştırır. En iyi arayüz, görüntü ile dili rakip değil ortak kabul eder.
Sonuçta f52d’nin göstergebilimsel gücü, sayının içinde saklı mistik bir anlamdan değil, makinelerle insanlar arasında kurduğu zincirden doğar. Kod düzen sağlar, yazı tipi biçim verir, kültür çağrışım üretir, bağlam ise doğru eylemi seçtirir. Küçücük bir tüy, bu katmanlar uyumlu olduğunda kıtaları ve alfabeleri aşabilir. Ancak ikonların dili doğuştan evrensel değildir; tekrar, uzlaşma ve tasarım yoluyla evrenselleşir. Dijital çağın ortak dili, belki de herkesin bildiği işaretlerden değil, birlikte öğrenmeyi kabul ettiği işaretlerden kurulacaktır.