Gördüğüne İnanma: Deepfake Çağında Antik Kuşkuculuğun Dönüşü

Bir zamanlar “Gözlerimle gördüm” sözü, tartışmayı bitiren güçlü bir kanıttı. Bugün ise tartışma tam da orada başlıyor. Bir devlet başkanı hiç söylemediği sözleri söyleyebilir, ölmüş bir sanatçı yeni bir şarkı seslendirebilir, tanıdığımız biri ekrandan bize bakıp hiç yapmadığı bir şeyi itiraf edebilir. Derin sahte teknolojileri görüntüyü yalnızca değiştirmiyor; görmenin bilgi üretme ayrıcalığını da sarsıyor. Böyle bir çağda Antik Yunan’ın kuşkucuları, dijital enkazın altından şaşırtıcı ölçüde güncel bir soruyla çıkıyor: Bir şeye inanmak için ne kadar acele ediyoruz?

Kuşku, inkâr etmek değildir

Radikal kuşkuculuk çoğu zaman “Hiçbir şey gerçek değildir” diyen karamsar bir tavır sanılır. Oysa Pyrrhoncu kuşkuculuk, hakikati yok etmekten çok yargıyı disipline etmeyi amaçlar. Sextus Empiricus’un aktardığı biçimiyle kuşkucu, çatışan iddialar karşısında epoché uygular; yani hükmünü askıya alır. Bu, düşünsel bir el freni değil, zihinsel bir emniyet kemeridir. Kuşkucu “Bu video sahtedir” demek için de “Bu video gerçektir” demek kadar kanıt gerektiğini bilir. Dolayısıyla kuşku, otomatik reddediş değil, kanaatin kanıttan daha hızlı koşmasını engelleme sanatıdır.

Kod Her Satırda Şüphe Ederken, Biz Neden Kesinlik Arıyoruz?

Bir yorumlayıcı dilde program çalıştırmak, biraz güvenilmez ama parlak bir kahinle konuşmaya benzer. Kodunuzu baştan sona önceden mühürlemez; satır gelir, okunur, yorumlanır ve o anda hükmünü verir. İlk yüz satır kusursuz ilerleyebilir, yüz birinci satırda ise eksik bir değişken, yanlış türde bir veri ya da beklenmedik bir ağ yanıtı bütün evreni küçük bir hata mesajına indirger. Programın çalışıyor olması, onun bir sonraki anda da çalışacağına dair mantıksal bir garanti değildir.

Bu durum, felsefedeki radikal kuşkuculuğun teknoloji içindeki ilginç karşılığıdır. Radikal kuşkucu, duyularımızın, anılarımızın ve çıkarımlarımızın mutlak biçimde güvenilir olduğunu kanıtlayamayacağımızı söyler. Belki gördüğümüz dünya bir yanılsamadır; belki en sağlam sandığımız inanç, fark etmediğimiz bir varsayıma yaslanıyordur. Yorumlayıcı program da benzer biçimde yaşar: Elindeki satırın anlamını çözebilir, fakat henüz karşılaşmadığı satırların, verilerin ve koşulların güvenli olduğunu peşinen bilemez.