Sinemada bir karakter elini kapıya sıkıştırdığında, koltuğumuzda istemsizce kıpırdanırız. Bir annenin çocuğunu kaybettiği sahnede boğazımız düğümlenir; ekranda yalnızca ışık, ses ve oyunculuk varken gözlerimiz dolar. Bu tepkiyi romantik bir tesadüf saymak kolaydır. Fakat beynimiz, başkasının deneyimini izlerken şaşırtıcı derecede aktif bir ortaklık kurar. Sinema, karanlık salonda güvenli biçimde otururken bizi başka bedenlerin, başka korkuların ve başka hayatların içine sokan olağanüstü bir duygusal simülasyon makinesidir.
Ayna nöronların cazibesi ve sınırları
Ayna nöronlar ilk olarak maymunlarda, hem bir hareket yapılırken hem de aynı hareket başka biri tarafından yapılırken etkinleşen hücreler olarak keşfedildi. Birinin fincana uzanışını izlemek, gözlemcinin beyninde o eyleme ilişkin bazı devreleri harekete geçirebiliyordu. Bu bulgu, insanın neden kolayca taklit ettiğini, jestleri neden bulaştırdığını ve başkalarının niyetlerini nasıl sezdiğini açıklamak için güçlü bir aday haline geldi.
Ancak popüler anlatının küçük bir freni hak ediyor: Ekranda acı çeken birini izlediğimizde beynimiz, onun fiziksel acısının birebir kopyasını yaşamaz. Özellikle acının dokunsal ve duyusal boyutları, yani yaranın tam nerede ve ne şiddette hissedildiği, izleyicide aynı şekilde çalışmak zorunda değildir. Daha çok acının rahatsız edici, tehdit edici ve duygusal tarafıyla ilişkili ağlar devreye girer. Ön singulat korteks ve insula gibi bölgeler, başkasının sıkıntısını değerlendirirken rol oynayabilir. Yani beynimiz, “Onun parmağı benim parmağım gibi yanıyor” demekten ziyade, “Burada önemli ve kötü bir şey oluyor” diye alarm verir.
Kamera, empatiyi nasıl yönetir?
Yönetmenin en güçlü araçlarından biri bakış açısıdır. Yakın plan bir yüz, kaçacak yer bırakmaz: Titreyen dudak, göz bebeğindeki korku, tutulmuş nefes… Seyirci karakterin iç dünyasına fiziksel olarak yaklaşır. Öznel kamera kullanıldığında ise yalnızca karakteri izlemeyiz; kısa süreliğine onun gözlerinden görürüz. Ses tasarımı da bu ittifakı derinleştirir. Kırılan kemiğin sesi, kesilen müzik ya da uzayan sessizlik, beynin olayı sıradan bir görüntü olmaktan çıkarıp bedensel bir önem sinyaline dönüştürmesine yardım eder.
Bu yüzden şiddetin perdedeki etkisi sadece gösterilen kana bağlı değildir. Bazen gösterilmeyen şey daha sert vurur. Kamera koridorda kalır, içeriden bir çığlık gelir ve zihnimiz boşluğu kendi imgeleriyle doldurur. Sinema burada seyirciyi pasif bir tüketici olmaktan çıkarır; onu sahnenin görünmez ortak yazarı yapar. Korku filmlerinin bizi eğlendirirken germesi de bu çelişkiden doğar: Beden tehlike sinyali alır, akıl ise emniyette olduğumuzu bilir.
Empati her zaman masum değildir
Yine de empati otomatik olarak ahlaki erdem anlamına gelmez. Kamera kimi yakına alırsa ona daha kolay bağlanırız; kimi uzakta, adsız ve sessiz bırakırsa onun acısını daha az hissedebiliriz. Bu nedenle sinema hem vicdanı genişletebilir hem de onu yönlendirebilir. Bir mültecinin yüzüne birkaç dakika bakmak, istatistiklerin yapamadığını yapabilir. Ama aynı teknikler, izleyiciyi yalnızca “bizden” olana acımaya da şartlayabilir.
Asıl mesele şudur: Perdede ağlayan kişiye neden yaklaştığımızı fark etmek. Ayna nöronlar, duygusal ağlar, yüz ifadeleri ve anlatı yapıları bize bir kapı açar; fakat o kapıdan nasıl geçeceğimiz kültürümüz, anılarımız ve etik dikkatimizle belirlenir. İyi sinema yalnızca gözyaşı istemez. Bize, kendi acımızın sınırlarının sandığımız kadar sağlam olmadığını gösterir. Karanlık salonun en sarsıcı sırrı belki de budur: Başkasının yüzünde gördüğümüz şey, bazen henüz tanımadığımız kendi insanlığımızdır.