Bir zamanlar zevk dediğimiz şey, biraz tesadüf, biraz merak, biraz da hata yapma cesaretiydi. Yanlış plağı alırdık, kötü bir filmi yarıda bırakmazdık, menüde adını telaffuz edemediğimiz yemeği söylerdik. Bazen pişman olurduk; bazen de hayatımıza yeni bir kapı açılırdı. Şimdi ise kapının önünde nazik, parlak, çok bilen bir görevli bekliyor: algoritma. Bize diyor ki: Bunu da seveceksin. Şunu yiyebilirsin. Bu şarkı tam senlik. Ve biz, şaşırtıcı bir hızla, kendi zevkimizin misafiri haline geliyoruz.
Algoritmik küratörlük, ilk bakışta medeniyetin küçük bir mucizesi gibi görünür. Sonsuz içerik okyanusunda boğulmamızı engeller. Her hafta yeni müzikler önerir, bize yakın restoranları sıralar, izleme listemizi düzenler. Sorun şu ki, bu sistemler bizi tanıdıkça özgürleştirmez; çoğu zaman inceltir, törpüler, tahmin edilebilir kılar. Zevkimizi genişletmek yerine, onu veriye dönüştürür. Veri ise ruhun değil, tekrarın dilidir.
Zevk bir kas gibidir, konforla değil dirençle gelişir
Sanatsal zevk, yalnızca hoşlanma refleksi değildir. Bir karşılaşma biçimidir. İlk dinleyişte rahatsız eden bir caz parçası, üçüncü dinleyişte gizli geometrisini açabilir. Acı bir yemek, damağın alışkanlık duvarını yıkabilir. Yavaş ilerleyen bir film, hız bağımlısı zihne sabır öğretebilir. Zevk, insanın kendinden daha büyük bir şeyle pazarlığa oturmasıdır. Fakat algoritma genellikle bu pazarlığı sevmez. Çünkü rahatsızlık, terk edilme riski taşır; terk edilme ise platform için kötü metriktir.
Bu yüzden öneri sistemleri çoğunlukla güvenli sürprizler üretir. Size yeni bir şey verir, ama o kadar da yeni olmayan bir şey. Sevdiğiniz şarkının kuzeni, beğendiğiniz yemeğin daha fotojenik kardeşi, izlediğiniz dizinin başka kostüm giymiş hali. Ortada bir keşif hissi vardır, ama bu keşif sterilize edilmiştir. Ormana çıkmadan doğa belgeseli izlemek gibi: Güvende, temiz, risksiz ve hafifçe sahte.
Sanatın büyük gücü, bizi kendimize benzemeyen şeylerle karşılaştırmasındadır. Oysa algoritmalar benzerliği kutsar. Sen bunu dinledin, bunu da dinle. Sen buna tıkladın, buna da tıkla. Sen burada kaldın, burada biraz daha kal. Böylece insanın kültürel hayatı bir yankı odasına dönüşür. Sesler değişir gibi olur, ama ritim aynıdır. Damağımız baharatı unutur, kulağımız çatlak sesi tehdit sanır, gözümüz kusuru estetikten dışlar.
Elbette mesele algoritmaların kötü niyetli olması değil. Onlar ejderha değil; daha tehlikelisi, hizmetkâr. Ama efendisinin kim olduğu belirsiz hizmetkârlar. Bize mi hizmet ediyorlar, platformun süre hedeflerine mi? Merakımıza mı, reklam ekonomisine mi? Bir öneri sistemi, insanın ufkunu genişletmek için tasarlanabilir. Fakat çoğu sistemin asıl başarısı, bizi daha uzun süre içeride tutmaktır. Sanatsal olgunlaşma ise bazen çıkmayı, sıkılmayı, kaybolmayı, hatta vazgeçmeyi gerektirir.
Küratör ölmedi, sadece makineleşti
Eskiden küratör, plakçıdaki tuhaf adam, kitapçıdaki dikkatli kadın, mahalledeki yaşlı aşçı, sinema dergisindeki huysuz eleştirmendi. Onların önerilerinde kişilik, risk ve sorumluluk vardı. Şunu seversin derken yalnızca geçmiş davranışımıza değil, olabileceğimiz kişiye seslenirlerdi. İyi bir küratör, bizi memnun etmekle yetinmez; bizi dönüştürmeye çalışır. Algoritmik küratörlük ise çoğu zaman şu anki benliğimizin fotokopisini çoğaltır. Yarınki ihtimalimizi değil, dünkü alışkanlığımızı ciddiye alır.
Bu noktada direnç romantik bir nostalji değil, kültürel bir hijyen meselesidir. Bazen önerilen şarkıyı kapatıp albümü baştan sona dinlemek gerekir. Bazen puanı düşük restorana girip garsona neyi sevdiğini sormak gerekir. Bazen trend listesine değil, rastgeleliğe güvenmek gerekir. Çünkü rastgelelik, insan ruhunun havalandırma penceresidir. Her şeyi kişiselleştirilmiş bir evrene çevirdiğimizde, evren küçülür; yalnızca bize benzeyen aynalardan oluşan bir odaya döner.
Algoritmalar sanatsal zevki tek başına öldürmez. Onu biz, konfor uğruna teslim ettiğimizde öldürürüz. Mesele teknolojiyi reddetmek değil; ona körü körüne vekâlet vermemektir. Öneri listeleri harita olabilir, kader değil. Damak, kulak ve göz hâlâ eğitilebilir; yeter ki arada sırada makinenin nazik fısıltısına karşı çıkalım. Çünkü zevk dediğimiz şey, yalnızca neyi sevdiğimiz değil, neye dönüşmeye razı olduğumuzdur.