Her şeyi bilmek istemek, insan zihninin en eski ve en görkemli hırslarından biridir. Çocukken bu arzu basittir: Gökyüzü neden mavidir, kediler ne düşünür, ölümden sonra ne olur? Yetişkinlikte soru biçim değiştirir ama ateş sönmez: Evrenin başlangıcı neydi, bilinç nasıl ortaya çıktı, doğru yaşamın ölçüsü nedir? Fakat bilgiyi biriktirmeye başladığımız anda tuhaf bir gerçekle karşılaşırız: Öğrendikçe cehaletimiz küçülmez; aksine daha görünür, daha ayrıntılı ve daha geniş hale gelir.
Bu durum ilk bakışta moral bozucu görünebilir. Sanki insanlık dev bir kütüphaneye kitap ekledikçe, kapısının önünde yeni koridorlar beliriyormuş gibidir. Bir soruya cevap buluruz; cevap, daha önce hayal etmediğimiz on soruyu doğurur. Atomun bölünemez olduğunu düşündük, sonra atom altı parçacıklarla karşılaştık. Parçacıkları sınıflandırdık, ardından karanlık madde ve karanlık enerji gibi adını koyabildiğimiz ama ne olduğunu henüz bilmediğimiz devasa boşluklara baktık. Bilgi, yalnızca bir ışık değildir; aynı zamanda ışığın ulaşamadığı bölgeleri belirginleştiren bir projektördür.
Bilinenin kıyısı genişler
Bu paradoksu anlamak için bilgiyi bir ada olarak düşünebiliriz. Ada büyüdükçe karaya sahip oluruz; yani daha çok şeyi açıklayabilir, ölçebilir ve kullanabiliriz. Ancak adanın denizle temas eden kıyı şeridi de büyür. Kıyı, bildiklerimiz ile bilmediklerimiz arasındaki sınırdır. Küçük bir adanın kıyısı sınırlıdır; büyük ve girintili çıkıntılı bir kıtanın kıyısı ise çok daha uzundur. Bilimsel ilerleme tam olarak bunu yapar: Cehalet okyanusunu yok etmez, onunla temas ettiğimiz yüzeyi genişletir.
Burada iki tür bilinmezliği ayırmak gerekir. Birincisi, henüz fark etmediğimiz bilinmezlerdir. Bunlar sessizdir; çünkü soru olarak bile doğmamışlardır. İkincisi, farkında olduğumuz bilinmezlerdir. Bunlar huzursuz edicidir ama verimlidir. “Bilmiyorum” demek, boş bir teslimiyet değilse, düşüncenin gerçek başlangıcıdır. Sokrates’in bilgeliği de her konuda bilgisiz olduğunu iddia etmekten değil, bilginin sınırlarını görmenin kişiyi sahte kesinlikten koruduğunu anlamaktan doğuyordu.
Her şeyi bilme isteği, çoğu zaman yalnızca meraktan beslenmez; kontrol arzusundan da beslenir. Belirsizlik insanı tedirgin eder. Bir hastalığın nedeni, bir ilişkinin geleceği, piyasanın yönü ya da kendi ölümümüz hakkında kesinlik isteriz. Çünkü zihnimiz, boşlukları hikâyelerle doldurmaya eğilimlidir. Bilmediğimiz yerde çoğu zaman korku, ideoloji veya aceleci kanaat konuşur. Bu yüzden bilgi arayışı özgürleştirici olabilir; ama her soruya nihai cevap bulacağımıza dair inanç, kolayca entelektüel kibire dönüşebilir.
Olgun düşünürün görevi, bilinmeyeni fethedilecek düşman gibi görmek değildir. Bilinmeyen, aynı zamanda yaratıcı bir ortak, hatta öğretmendir. Sanatçıyı yeni bir biçim aramaya, bilim insanını daha iyi bir deney kurmaya, filozofu kavramlarını keskinleştirmeye zorlar. Eğer her şey baştan açıklanmış olsaydı, ne araştırmanın heyecanı ne de hayal gücünün hareket alanı kalırdı. Tam bilgi, paradoksal biçimde, düşüncenin sonu olurdu.
Bu nedenle mesele her şeyi bilmek değildir; daha iyi sorular sormayı öğrenmektir. Bilgiye aç kalmalı, fakat cehaletimizin biçimini de dikkatle incelemeliyiz. Çünkü insanı büyüten şey yalnızca verdiği cevaplar değildir. Hangi sorular karşısında durduğunu, hangi belirsizliklere rağmen düşünmeye devam ettiğini ve bilmediğini kabul edecek kadar cesur olup olmadığını gösteren şey de budur. Bilgi adası büyüsün; kıyısında duran merak da büyüsün.