Sıkışık trafikte herkesin aklından aynı şey geçer: “Şu yan şerit biraz daha hızlı akıyor galiba.” Bu cümle, modern şehir insanının küçük ama etkili trajedisidir. Direksiyondaki birey kendini zeki, hızlı ve fırsatları gören biri sanır. Oysa çoğu zaman yaptığı şey, yalnızca kolektif bir felaketin küçük bir dişlisi olmaktır. Trafik, asfaltın üstünde oynanan dev bir oyun teorisi deneyidir; laboratuvarı şehir, denekleri biz, sonucu ise korna, öfke ve milim milim ilerleyen metal sürüsüdür.
Oyun teorisinin en meşhur sorunlarından biri olan mahkum ikilemi, trafikte neredeyse canlı canlı sahnelenir. Her sürücü iki seçenekle karşı karşıyadır: Şeridinde kalıp akışa katkı sağlamak ya da kendi çıkarı için şerit değiştirip birkaç araba öne geçmeye çalışmak. Eğer herkes şeridinde kalırsa sistem yavaş ama düzenli işler. Eğer birkaç kişi şerit değiştirirse, onlar kısa vadede kazançlı görünebilir. Fakat herkes aynı stratejiyi seçerse, sistem kilitlenir. Kazanç diye başlayan hamle, toplu kayba dönüşür.
Burada mesele yalnızca trafik kuralı değildir; insan psikolojisinin çıplak anatomisidir. Sıkışıklık, insanın ilkel beynini uyandırır. Zaman kaybetme hissi, kontrol kaybı korkusuyla birleşir. Direksiyon başındaki kişi, trafikte beklemeyi pasiflik, şerit değiştirmeyi ise eylem sanır. Oysa her eylem ilerleme değildir. Bazen en akıllıca hamle, hareket etmemektir. Ama ego bunu sevmez. Ego, “Ben bekleyenlerden değilim” demek ister. Ne var ki trafik, egonun şiirsel özgüvenini umursamaz; yalnızca akışkanlık yasalarına bakar.
Şerit değiştiren sürücü çoğu zaman kendini sistemden ayrı bir varlık gibi algılar. Sanki trafik dediğimiz şey başkalarının oluşturduğu bir engeldir, kendisi ise o engeli aşmaya çalışan kahramandır. Bu, psikolojik körlüğün özüdür. Trafik, “ötekiler” değildir; trafik biziz. Bir sürücü ani şerit değiştirdiğinde arkasındaki araç fren yapar. Onun arkasındaki biraz daha sert fren yapar. Birkaç saniye içinde görünmez bir dalga oluşur. Buna hayalet trafik sıkışıklığı denir: Ortada kaza yoktur, yol daralmamıştır, ama sistem kendini kendi davranışlarıyla boğmuştur.
Bu noktada Jungiyen bir gözle bakarsak, trafikteki agresif şerit değiştirme davranışı gölgeyle ilgilidir. Günlük hayatta medeni, sabırlı, nazik görünen insan; direksiyon başında bastırdığı rekabeti, hırsı ve üstünlük arzusunu dışarı salabilir. Araba, kişiliğin zırhlı uzantısına dönüşür. Camların arkasında yüzler bulanıklaşır, insanlar karakter değil engel haline gelir. Bu anonimlik, ahlaki mesafeyi büyütür. Bir kafede önüne geçen kişiye kızarsın ama onun gözlerine bakarsın; trafikte ise yalnızca plaka görürsün. Plaka vicdan uyandırmaz.
Oyun teorisi bize şunu öğretir: Bireysel akıl, her zaman kolektif akıl üretmez. Hatta bazı sistemlerde herkesin kendi çıkarını maksimize etmesi, herkesin zararına olan bir denge yaratır. Buna kötü denge diyebiliriz. Trafikteki “fırsatçı şerit değiştirme” tam olarak böyledir. Herkes daha hızlı gitmek isterken toplam hız düşer. Herkes zaman kazanmak isterken herkes zaman kaybeder. Herkes özgür davranmak isterken herkesin hareket alanı daralır. Bu, bencil aklın kendi kuyruğunu ısırdığı andır.
Peki çözüm nedir? Elbette yalnızca “iyi insan olun” demek yetmez. Sistemler, erdem beklentisiyle değil, davranış tasarımıyla iyileşir. Daha iyi yol planlaması, akıllı sinyalizasyon, toplu taşımanın güçlendirilmesi ve şerit disiplinini teşvik eden düzenlemeler gerekir. Ama psikolojik dönüşüm de şarttır. Sürücü, kendini trafikte rakiplerle çevrili bir savaşçı gibi değil, akışın sorumlu bir parçası gibi görmeyi öğrenmelidir. Bazen en stratejik zafer, kimseyi geçmemektir. Bazen en keskin zeka, frene basan ayağın sabrında saklıdır.
Sıkışık trafikte şerit değiştirmek küçük bir hamle gibi görünür; oysa bir medeniyet testidir. Bir toplumun kolektif zekası, yalnızca üniversitelerinde, laboratuvarlarında veya meclislerinde değil, sabah işe giderken tampon tampona dizildiği yollarda da ölçülür. Çünkü trafik bize basit ama rahatsız edici bir hakikati fısıldar: Eğer herkes yalnızca kendini kurtarmaya çalışırsa, kimse varamaz.