Bir trenin içinde ışık hızına yakın seyahat ettiğinizi düşünün. Size göre saatiniz olağan biçimde işler; perondaki gözlemciye göreyse yavaşlamıştır. Uzunluklar, eşzamanlılık ve geçen süre gözlemcinin hareket durumuna bağlıdır. Bu büyüleyici tablo, insanı hemen şu kışkırtıcı soruya götürebilir: Zaman ve mekân bile gözlemciye göre değişiyorsa iyi ile kötü neden değişmesin?
Soru çekicidir, fakat içinde ustaca gizlenmiş bir mantık sıçrayışı vardır. Astrofiziksel görelilik ile ahlaki rölativizm aynı kelime ailesinden gelseler de aynı iddiayı savunmaz. Einstein’ın görelilik kuramı, fiziksel gerçekliğin keyfî veya bütünüyle öznel olduğunu söylemez. Tam tersine, farklı gözlemcilerin ölçümleri arasındaki kesin dönüşüm kurallarını ortaya koyar. Herkesin kafasına göre bir zamanı yoktur; gözlemcilerin zamanları Lorentz dönüşümleriyle birbirine bağlanır. Üstelik ışık hızı ve uzay-zaman aralığı gibi değişmezler bulunur.
Görelilik, kuralsızlık değildir
Buradaki önemli ders şudur: Bir şeyin bakış açısına bağlı olması, onun rastgele olduğu anlamına gelmez. Dağa kuzeyden bakan kişi kayalık bir yüz, güneyden bakan kişi orman görebilir. Manzaralar farklıdır; dağ ise hayal ürünü değildir. Ahlaki yargılarda da kültür, tarih, sınıf, travma ve çıkar konumumuzu etkiler. Fakat bu etkilenme, bütün yargıların eşit derecede doğru olduğu sonucunu zorunlu kılmaz.
Örneğin işkenceyi ele alalım. Bir toplum onu devlet güvenliği, başka biri gelenek, bir başkası ilahi emir adına meşrulaştırabilir. Bu gerekçelerin çeşitliliği, işkencenin verdiği acıyı ortadan kaldırmaz. Mağdurun bedeni, kültürel yorumların altında ezilen tatsız bir değişmez gibi karşımızda durur. Tıpkı fizikte farklı koordinat sistemleri altında korunan nicelikler gibi, etik düşüncede de gereksiz acıdan kaçınma, kişinin araç olarak kullanılmaması ve karşılıklılık bazı güçlü değişmez adaylarıdır.
Ahlakın Lorentz dönüşümü var mı?
Elbette etik, fizik kadar matematiksel değildir. Bir ahlaki yargıyı başka bir kültürün koordinat sistemine çevirecek kusursuz bir denklemimiz yoktur. Yine de empati, tutarlılık, kamusal gerekçelendirme ve sonuçların incelenmesi bir tür dönüşüm aracı sunar. “Bana yapılmasını istemediğim şeyi başkasına yapabilir miyim?” sorusu, kişinin kendi ayrıcalıklı referans çerçevesinden çıkmasını sağlar. Kant’ın evrenselleştirme ilkesi, faydacılığın toplam esenlik hesabı ve insan haklarının dokunulmazlık fikri bu arayışın farklı araçlarıdır.
Burada iki aşırı uçtan kaçınmak gerekir. Birincisi, “Bizim değerlerimiz evrenseldir” diyerek tarihsel alışkanlıkları kozmik yasa gibi sunmaktır. Sömürgecilik çoğu zaman bu kostümü giymiştir. İkincisi ise “Her kültürün doğrusu kendine” diyerek zulmü eleştirilemez hâle getirmektir. Eğer hiçbir ortak ölçüt yoksa kölelik, soykırım veya çocuk istismarı yalnızca birer zevk ve gelenek farkına indirgenir. Bu sonuç, hoşgörülü görünürken mağdurları zalimlerin yerel ahlakına teslim eder.
Kozmosun asıl ahlaki dersi
Görelilik kuramından etiğe aktarılabilecek en verimli fikir, “Her şey görecelidir” sloganı değildir. Daha incelikli ders şudur: Hiçbir gözlemci ayrıcalıklı merkez değildir; buna rağmen gözlemler arasında akla dayalı ilişkiler ve ortak değişmezler kurulabilir. Etikte de kendi kültürümüzü evrenin merkezi saymamalı, fakat ortak insan kırılganlığını görmezden gelmemeliyiz.
Belki evrensel ahlak, gökten indirilmiş tek parça bir yasa levhası değil; farklı perspektiflerin sınanmasıyla keşfedilen bir ilkeler ağıdır. Zaman herkes için aynı akmaz, ama fizik kaosa dönüşmez. Değerler bağlam içinde şekillenir, ama ahlak da zorunlu olarak keyfîleşmez. Einstein bizi ahlaki rölativizme mahkûm etmez; daha zor ve daha dürüst bir göreve çağırır: Perspektiflerimizin farklılığını kabul ederken, aralarında adil bir evren kurabilecek değişmezleri aramak.