Bir zamanlar tarih, mermer bloklara, kraliyet arşivlerine ve kalın ciltli ansiklopedilere yazılırdı. Sanki geçmiş, yaşanıp bitmiş, mühürlenmiş ve vitrine kaldırılmış bir nesneydi. Oysa Wikipedia bize rahatsız edici bir şey fısıldıyor: Tarih bitmez; sürekli düzenlenir. İnsanlık hafızası, sandığımız gibi tozlu bir kütüphane değil, her an birilerinin imla hatası düzelttiği, kaynak eklediği, kavga ettiği ve bazen de sinsice yönünü değiştirdiği dev bir ortak taslaktır.
Toplumsal bellek dediğimiz şey, yalnızca neyi hatırladığımızla ilgili değildir; neyi unutmaya razı edildiğimizle de ilgilidir. Bir savaşın adı, bir isyanın tanımı, bir sanatçının önemi, bir bilim insanının milliyeti, bir olayın mağduru ve faili… Bunların hiçbiri masum kelime tercihleri değildir. Wikipedia sayfalarında yapılan küçük değişiklikler bazen büyük tarihsel depremlerin artçı sarsıntılarıdır. Bir cümledeki yüklem değişir, fail buharlaşır. Bir kaynak eklenir, kahraman şüpheliye dönüşür. Bir kelime çıkarılır, acı istatistiğe indirgenir.
Ortak akıl mı, editörler savaşı mı?
Wikipedia’nın büyüsü, otoriteyi tahtından indirmesidir. Artık bilgi yalnızca profesörlerin, devlet arşivlerinin ya da yayın kurullarının tekelinde değildir. Bir öğrenci, emekli bir öğretmen, takıntılı bir tarih meraklısı ya da gece üçte uykusu kaçmış biri, insanlığın en çok başvurulan bilgi kaynaklarından birine katkı sunabilir. Bu demokratik bir mucizedir. Ama her mucize gibi içinde küçük bir canavar taşır: Herkesin yazabildiği yerde, herkesin niyeti de sahneye çıkar.
Bu nedenle Wikipedia, saf bilgi tapınağı değil, denetimli bir çatışma alanıdır. Orada madde geçmişleri, tartışma sayfaları ve kaynak kuralları birer sosyolojik laboratuvar gibi çalışır. Hangi bilginin güvenilir sayıldığı, hangi kaynağın meşru görüldüğü, hangi anlatının tarafsız kabul edildiği sürekli pazarlık konusudur. Tarafsızlık burada gökten inen bir melek değil, çoğu zaman yorgun editörlerin, ısrarlı kuralların ve bitmeyen itirazların ürettiği geçici bir ateşkestir.
İşte bu nokta büyüleyicidir: Wikipedia bize toplumsal belleğin durağan değil, sürümlü olduğunu gösterir. Tıpkı yazılımdaki versiyonlar gibi, geçmişin de kayıtları vardır. Bir sayfanın eski haline bakabilirsiniz; kim neyi değiştirmiş, hangi cümle ne zaman eklenmiş, hangi ifade neden silinmiş görebilirsiniz. Bu, tarihin mutfağına girmek gibidir. Resmi yemekten önce tezgâhtaki dağınıklığı, baharat kavgasını, yanmış soğanları ve son dakika kurtarışlarını izlersiniz.
Unutmanın teknolojisi
Fakat dijital bellek sonsuz değildir; sadece sonsuzmuş gibi davranır. Linkler ölür, kaynaklar kaybolur, diller arasında uçurumlar oluşur. İngilizce bir maddede ayrıntılı işlenen konu, Türkçede birkaç satır olabilir. Bazı coğrafyalar kendini daha çok yazar, bazı acılar daha az çevrilir. İnternetin evrensel olduğu söylenir ama hafızası hâlâ eşitsizdir. Klavyesi olan herkes konuşabilir; fakat herkes aynı görünürlükle duyulmaz.
Wikipedia’nın etik gerilimi de burada belirir. İnsanlık tarihini ortaklaşa yazmak, aynı zamanda sorumluluğu ortaklaşa taşımaktır. Bir maddeye kaynak eklemek küçük bir eylem gibi görünebilir; ama bazen unutulmaya karşı nöbet tutmaktır. Bir vandalizmi geri almak yalnızca teknik bir düzeltme değildir; kamusal aklın kapısını kilitleyip tekrar açmaktır. Bilgi, burada soyut bir değer değil, gündelik bir emek biçimidir.
Yine de Wikipedia’ya ne tapınmak ne de onu küçümsemek gerekir. O, insanlığın aynasıdır: meraklı, dağınık, inatçı, kırılgan ve bazen de kibirli. Bize en önemli dersi şudur: Bellek, sahip olunan bir hazine değil, sürekli savunulan bir alandır. Tarih dediğimiz şey yalnızca geçmişe ait değildir; bugün kimin yazdığına, kimin sildiğine, kimin kaynak gösterdiğine ve kimin sessiz kaldığına bağlı olarak biçimlenir.
Belki de geleceğin tarihçisi, kralların fermanlarından çok, Wikipedia’nın değişiklik geçmişlerine bakacak. Çünkü orada yalnızca olayların değil, olaylar hakkında verilen anlam savaşlarının izleri var. İnsanlık, kendini artık tek bir büyük kitapta değil, sonsuz kere düzenlenebilen bir taslakta arıyor. Ve belki de en dürüst tarih biçimi budur: Tamamlandığını iddia etmeyen, her satırında yeniden hesap sorulabilen, yaşayan bir bellek.