Bir savaş düşünün: Gökyüzünde uçak yok, sokakta tank yok, haber bültenlerinde dumanı tüten binalar yok. Ama bir sabah hastanelerin sistemleri kilitleniyor, elektrik şebekesi çöküyor, bankadaki paranız bir sayı hatasına dönüşüyor, kimlik bilgileriniz karanlık forumlarda açık artırmaya çıkıyor. Kurşun sıkılmadı diye buna savaş demeyecek miyiz? Daha da önemlisi: Bedenimize dokunmayan bir saldırı, insan haklarımızı ihlal etmemiş mi sayılacak?
Siber savaşların etik sorusu tam da burada başlar. Modern insan artık yalnızca etten, kemikten ve nüfus cüzdanından ibaret değildir; veriyle örülmüş ikinci bir bedene sahiptir. Sağlık kayıtlarımız, konum geçmişimiz, yazışmalarımız, finansal hareketlerimiz ve hatta dikkatimizin ritmi, dijital varlığımızın organlarıdır. Bir devlet ya da örgüt bu dijital bedene saldırdığında, yalnızca bilgisayarlara değil, insanın güvenlik, mahremiyet, yaşam ve onur hakkına temas eder.
Hasar görünmüyorsa daha mı az gerçektir?
Geleneksel savaş etiğinde “orantılılık” ve “sivilleri ayırt etme” ilkeleri vardır. Bir hedef askeri mi, sivil mi? Verilecek zarar beklenen askeri avantajla orantılı mı? Siber alanda bu sorular sisli bir aynaya bakmak gibidir. Bir enerji santralini hedef aldığınızda karşınızda yalnızca bir tesis yoktur; yoğun bakım üniteleri, trafik ışıkları, soğuk hava depoları, evinde solunum cihazına bağlı yaşayan insanlar da aynı ağın kırılgan iplerine tutunuyor olabilir.
Üstelik siber silahlar bazen boomerang gibidir. Bugün düşman ülkenin sistemine bırakılan zararlı yazılım, yarın tarafsız bir ülkedeki hastaneye sıçrayabilir. Bir virüs milliyet sormaz; kodun pasaportu yoktur. Bu yüzden siber savaşta “cerrahi hassasiyet” iddiası çoğu zaman parlak bir pazarlama cümlesidir. Kod, niyetle değil, koşullarla hareket eder.
İnsan hakları açısından mesele daha da derinleşir. Yaşam hakkı yalnızca mermiden korunmak değildir; yaşamsal altyapılara erişim hakkını da kapsar. Sağlık hakkı, randevu sisteminin çökmediği; mahremiyet hakkı, verilerin savaş ganimeti yapılmadığı; ifade özgürlüğü, devletlerin dijital propaganda ve sansürle yurttaş zihnini işgal etmediği bir düzen gerektirir. Siber savaşta hedef çoğu zaman beden değil, güven duygusudur. Toplumun sinir sistemi kesilir: Kimse neyin doğru, kimin yetkili, hangi bilginin gerçek olduğunu bilemez.
Devletin kılıcı, hackerın gölgesi
Etik karmaşayı artıran şeylerden biri de failin belirsizliğidir. Bir saldırı kimin emriyle yapıldı? Devlet mi, taşeron grup mu, “vatansever” hackerlar mı, yoksa sahte bayrak operasyonu mu? Geleneksel savaşta üniforma en azından bir itiraf biçimidir. Siber savaşta ise saldırgan maske takar, iz bırakır, sonra o izi başkasının ayakkabısına benzetir. Bu belirsizlik, hesap verebilirliği eritir. Hesap verebilirlik yoksa adalet, sisin içinde yankılanan güzel bir kelimeye dönüşür.
Burada tavır almak gerekir: Siber saldırılar, “kan dökülmedi” bahanesiyle etik dışı hafifletme rejimine sokulamaz. Bir hastanenin sistemini kilitlemek, bir su şebekesini zehirlenebilir hale getirmek, seçim altyapısını manipüle etmek ya da milyonlarca insanın mahrem bilgisini ifşa etmek, doğrudan insan hakları meselesidir. Dijital araçla işlenen zarar, analog vicdanla yargılanmalıdır.
Elbette savunma hakkı vardır. Devletler kritik altyapılarını korumak, saldırıları önlemek, istihbarat toplamak isteyecektir. Ancak savunma ile saldırı arasındaki çizgi, siber alanda özellikle tehlikeli biçimde incelir. “Önleyici saldırı” adı altında başlatılan operasyonlar, kısa sürede sürekli istisna haline dönüşebilir. Bir kez “güvenlik” büyülü kelimesi söylendi mi, mahremiyet çoğu zaman odadan ilk çıkarılan misafir olur.
Dijital Cenevre mümkün mü?
İhtiyacımız olan şey, romantik bir teknoloji karşıtlığı değil; sert, gerçekçi ve insan merkezli bir etik mimaridir. Kritik sivil altyapılara saldırıyı açıkça yasaklayan uluslararası normlar, siber silahların yayılımını denetleyen anlaşmalar, bağımsız olay inceleme mekanizmaları ve şirketlerin de sorumluluğunu tanıyan yeni bir hukuk dili gerekir. Çünkü bulut sunucuları, denizaltı kabloları ve yazılım tedarik zincirleri artık jeopolitiğin görünmeyen cepheleridir.
Sonuçta siber savaş bize eski bir hakikati yeni bir ekranda gösteriyor: İnsan yalnızca vurulduğunda zarar görmez; susturulduğunda, izlendiğinde, aldatıldığında, elektriksiz bırakıldığında, veriye indirgenip savunmasız bırakıldığında da yaralanır. Kurşunsuz savaşın kanı görünmez olabilir, ama insan hakları tam da görünmeyeni ciddiye alma sanatıdır. Ekran karardığında mesele teknoloji değil, insanın onurudur.