Satrançta saldırı çoğu zaman sahnenin yıldızıdır. Vezir kanada uçar, atlar ileri sıçrar, filler uzun çaprazlarda kılıç gibi parlar. Seyirci de, oyuncunun içindeki küçük gladyatör de bunu sever. Fakat tahtanın daha derin, daha karanlık ve daha bilge bir sanatı vardır: savunma. Üstelik pasifçe dayak yemek değil; rakibin saldırı enerjisini emmek, dağıtmak, boşa çıkarmak ve sonunda onu kendi hırsının içine düşürmek.
Sürekli saldıran rakip, yalnızca taşlarıyla değil, psikolojisiyle de ilerler. O, çoğu zaman oyunu bir fetih hikâyesi gibi yaşar. Her hamlesinde biraz daha haklı olduğunu düşünür. Alan kazandıkça iç sesi şişer: Ben oynuyorum, o sadece dayanıyor. İşte savunmacının ilk kozu burada doğar. Çünkü saldırgan oyuncu çoğu kez tahtayı değil, kendi anlatısını görmeye başlar. Savunmanın amacı bu anlatıyı hemen parçalamak değil, onu kendi ağırlığı altında çatlatmaktır.
Savunma, korkaklığın değil, metabolizmanın sanatıdır
İyi savunma, panik halinde şahın etrafına taş yığmak değildir. Tahtadaki enerjinin metabolizmasını anlamaktır. Hangi tehdit gerçek, hangisi tiyatro? Hangi fedakârlık zehirli, hangisi yalnızca havai fişek? Saldırgan rakip her hamlede gerilim üretir; savunmacı ise bu gerilimi soğutur. Bir kareyi tutar, bir taşı değişir, şahına nefes deliği açar, kritik savunma taşını korur. Dışarıdan bakıldığında küçük hamlelerdir bunlar. İçeriden bakıldığında ise rakibin öfkesine yerçekimi uygulamaktır.
Psikolojik olarak saldırgan, tempoya bağımlı hale gelir. Her hamlede tehdit yaratmak zorunda hisseder. Çünkü durursa, yaptığı taş sürüşlerinin, zayıflattığı karelerin, açtığı hatların hesabı sorulacaktır. Savunmacı bunu bilir. Onun görevi kahramanlık yapmak değil, rakibin temposunu oksijensiz bırakmaktır. Bir saldırı, sürekli doğru hamle ister. Savunma ise doğru yerde sakin kalırsa saldırının hata yapma ihtimalini büyütür.
Rakibin gölgesini büyütmek
Jungiyen bir gözle bakarsak, saldırgan oyuncu tahtaya kendi gölgesini de getirir: kontrol arzusu, üstünlük ihtiyacı, sabırsızlık, gösteriş açlığı. Savunmacı bu gölgeyle kavga etmez; ona ayna tutar. Sen saldırmak istiyorsun, der gibi oynar, peki saldır. Ama her kapıda bir kilit, her fedakârlıkta bir soru, her tehditte bir karşı anlam bulacaksın. Böylece rakip yalnızca taşlarla değil, kendi iç basıncıyla mücadele etmeye başlar.
Bu nedenle savunmada en tehlikeli silah sakinliktir. Sakinlik, rakibin hayal ettiği dramaya katılmamaktır. O ateşli bir savaş filmi çekmek isterken siz tahtayı bir laboratuvara çevirirsiniz. Hamleleri parçalara ayırır, tehditleri sınıflandırır, zorunlu olanla gösterişli olanı ayırırsınız. Saldırganın istediği şey sizin telaşınızdır; çünkü telaş, onun kombinasyonlarına yakıt olur. Siz telaş etmedikçe saldırı, alkışsız kalan bir oyuncu gibi abartmaya başlar.
Enerji sönümleme tekniği
Pratikte bu psikolojinin birkaç temel davranışı vardır. Birincisi, savunmada taş değişimlerini küçümsememek gerekir. Saldıran tarafın aktif taşlarından birini değiştirmek, bazen mat tehdidini engellemekten daha değerlidir; çünkü saldırının ruhunu eksiltir. İkincisi, şah güvenliği yalnızca kaçmak değil, nefes almaktır. Luft açmak, kaçış karesi hazırlamak, arka yatay zayıflıklarını görmek, zihinsel panzehirdir. Üçüncüsü, karşı oyun fikrini canlı tutmaktır. Tamamen büzülen savunma, rakibe sonsuz deneme hakkı verir. Küçük bir piyon sürüşü, açık hat baskısı ya da merkez darbesi, saldırgana şunu hatırlatır: Senin de bir şahın var.
En önemli nokta ise şudur: Savunmacı, kendi egosunu da savunmalıdır. Saldırı altında olmak, insanda aşağılanma duygusu uyandırır. Sanki oyunu kaybediyormuşsunuz gibi hissedersiniz. Oysa satrançta rahatsız pozisyon kayıp pozisyon değildir. Tehdit edilmek, yenilmek değildir. Bazen rakibin bütün ordusu sizin şahınıza bakarken, onun arka bahçesinde tek bir zayıf kare geleceğin kapısını açar.
Sonunda saldırgan rakip yorulur. Çünkü saldırı yalnızca taş gücüyle değil, inançla da beslenir. Siz her tehdidi sakinlikle karşıladıkça onun inancı incelir. Önce daha keskin hamleler arar, sonra hesap derinliği azalır, sonra bir fedakârlığı gereğinden fazla romantikleştirir. İşte savunmacının beklediği an budur: Rakip artık sizi değil, kendi sabırsızlığını oynamaktadır.
Satrançta savunma psikolojisi bize tahta dışı bir hakikat de fısıldar. Her saldırıya aynı sertlikle cevap vermek zorunda değiliz. Bazen en büyük güç, darbeyi büyütmeden karşılamak, öfkenin yakıtını kesmek ve karşı tarafın kendi dengesizliğiyle yüzleşmesini beklemektir. Çünkü bazı savaşlar kazanılmaz; sönümlenir. Ve sönümlenen saldırının ardından kalan sessizlikte, en küçük doğru hamle bile zafer kadar gürültülü duyulur.