Kapital’in güncelliği ve kriz
Kapitalist ekonomi 1929’dan bu yana en derin krizlerinden biri ile debelenmekte. Finans sisteminin krizi, reel ekonomiyi de içine alarak büyümekte. Üstelik bu, şimdi, içinden daha bir çıkılmaz hâl aldı.
Banka ve şirket iflaslarının devletlerin iflaslarına yol açtığı –çünkü devletler, banka ve şirketleri kurtarmak için kasalarını, kimseye hesap vermeden sonuna kadar boşaltmışlardı- şu sıralarda; üstelik bir tarafta Arap Baharı, diğer taraftaysa Wall Street İşgal Hareketi; Avrupa, Rusya ve dünyanın daha pek çok yerinde meydana gelen kitlesel gösteriler, kapitalist sistemi ve onun meşruiyetini sözüm ona “orta sınıf”lara ama aslında işçi sınıfı ve onunla beraber toplumun diğer tüm kesimlerine sorgulattırırken; yalnızca ekonomileri ve devletleri değil, ama insanlığın genelini de içinden çıkılmaz krizlerin içine sürükleyen kapitalist sistemin işleyişi üzerine Kapital merkezli bir tartışma yürütmek yerinde olabilir.
Daha krizin ilk yıllarında belli başlı ülkelerde “Bestseller” listesinde yerini alan; insanların okumak için daha önceki dönemlere kıyasla daha bir yöneldikleri Kapital, yaşamakta olduğumuz krizle de birlikte bir kez daha güncelliğini korumuş oldu. Elbette bunun neden böyle olduğunun cevabını Kapital’in kendisinde değil, ama kapitalizmin, daha ortaya çıkışından bu yana aynı yasalarla işlemeye devam etmesinde aramak gerekir.
Kapitalizm, yaşlanan ve çürümeye yüz tutmuş dış kabuğuna rağmen, çekirdek hâlinde, onu var eden asli unsurları ile birlikte yaşamaya (ya da ayakta kalmaya) devam ediyor.
Rekabet ve kâr, tekelci kapitalizm çağında hâlâ, hem ekonominin işleyişine hem de onunla birlikte insanlığın geneline hükmeden biricik yasa! Acaba bu temel dinamiklerin ortadan kaldırılıp, onun yerine ekonominin insanlığın yararına olacak şekilde dönüşümü nasıl gerçekleşecek, işte önümüzde duran asıl sorun bu!
Kriz kelimesi “kritik bir an” ya da Yunancadaki anlamıyla “karar anı” demektir. İnsanlığın şu an içinde bulunduğu bu kritik eşiği aşıp aşamayacağı, elbette sadece zaman meselesi değil ama ondan da önemlisi kapitalizm karşıtı mücadelelerle doğrudan ilintili. Tabii bu işin sadece başlangıç tarafı, bir de sonrası var…
Biz bu kısa makalede, ilk olarak, kapitalizmin kriz yaratan temel mekanizmasının anatomisini çizmeye çalıştıktan sonra, yaşamakta olduğumuz krizin nedenleri üzerinde durmak istiyoruz.
Kapitalizmin normal bir işleyişi
Kapitalist sistemin doğasından (işleyişinden) gelen bir eğilim olarak krizleri açıklamaya çalışır Marksist kriz teorisi. Bunun için kapitalizmin nasıl işlediği meselesine yoğunlaşmak bir öncelik kazanır.
Kendisinden önceki üretim ilişkilerinden farklı olarak kapitalizm, emek gücünün de metalaştığı genelleşmiş bir metalar birikimi, Marx’ın sözleriyle “muazzam bir meta yığını” şeklinde karakterize olur. Onun bir başka ayırt edici tarafı, genelleşmiş (toplumsallaşmış) iş bölümü (ya da üretim) ile üretim araçlarının özel mülkiyeti arasındaki çelişki, uyumsuzluk hâlidir. Ya da bunu bir başka şekilde de ifade edebiliriz: Kullanım değeri ile değişim değeri arasındaki uzlaşmaz çelişki. Marx, Kapital’in ilk cildinde bu konuya şu şekilde yaklaşır:
“Her satış bir alış ve her alış bir satıştır diye, meta dolaşımının, satışla alış arasında zorunlu bir dengeyi gerektirdiği dogmasından daha saçma bir şey olamaz. (…) Hiç kimse, bir başkası alıcı olmadan, satıcı olamaz. Ama, kimse, kendisi satış yaptığı için, doğrudan doğruya alış yapmak zorunda değildir. (…) Bir metanın tam başkalaşımının birbirini tamamlayan iki evresi arasındaki zaman süresi çok uzayacak, satışla alış arasındaki ayrılma çok açık ve belli bir hâle gelecek olursa, bunların iç birliği, kendisini zorla, bir bunalım yaratarak ortaya koyar. Metanın özünde var olan kullanım değeri ile değer arasındaki çelişki, (…) metaların başkalaşımları sırasında doğan çelişkilerde en gelişmiş hareket biçimlerini bulur. Bundan ötürü bu biçimler, bunalım olasılığını (ama yalnızca olasılığını) içerir.”
Bu temel olgu bizlere krizleri açıklamada olsa olsa bir “ipucu” verir. Konuyu biraz daha açmaya çalışalım… Kapitalizm kâr için, bunun azamileştirilmesi için üretim yapıyorsa; rekabetin olduğu, tekil kapitalistlerin adeta birbirlerinin gözünü oyarcasına hareket ettikleri bir ortamda (pazarda) bunların birlikte hareket ederek üretimi planlı ve eşgüdümlü bir şekilde yürütmeleri söz konusu olamaz. Üretimdeki bu “anarşik” durum, her bir kapitalistin kârını azamileştirmesi için diğerini yok etme pahasına bunu yapmak zorunda olması ya da pazardaki rekabet koşullarının bunu kendisine dayatmasından ileri gelir. Böylesine bir yarışın ortasında kapitalist kendisini nasıl “birinci” olmaya zorlayacak peki? Üretilen metaların birim maliyetlerini düşürerek ya da bir başka deyişle metaları ucuzlatarak. Bu maddi şartların kendisine dayattığı zorunluluk da mekanizasyonu artırmak; yani daha büyük, daha karmaşık makineler ile üretimi reorganize etmek, iş bölümünü yoğunlaştırmak, işçi başına düşen iş yoğunluğunu yükseltmek (üretkenlik) vs.dir. Marx, Kapital’de, “emeğin üretkenliğini yükseltmek, sermayenin içsel bir dürtüsü ve devamlı bir eğilimidir.” der.
Elbette bu genel eğilim tek bir kapitalist için geçerli olduğu gibi diğerleri için de geçerlidir.
“Komşum, az emekle çok şey üreterek ucuza satabilirse, ben de onun kadar ucuza satmaya çalışmak zorunda kalırım. Böylece, daha az işçinin emeği ile yapılan veya çalıştırılan ve dolayısıyla daha ucuza iş çıkaran her hüner, her usul veya her makine, diğer yerlerde de, herkes aynı hizaya gelsin ve komşulardan hiçbiri diğerlerinden daha ucuza satamasınlar diye, ya aynı hüneri, aynı usulü veya aynı makineyi kullanmak ya da bunların benzerlerini bulmak gibi bir zorunluluk ve bir yarışma yaratır.”
Mekanizasyondaki artış, kâr oranı hesaplamasındaki şemayı hatırlayacak olursak
[S / C + V], değişmeyen sermaye [C] oranının büyümesine yol açar. Bu da mantıksal olarak kâr oranının düşmesiyle sonuçlanır. Artık-değer oranını artırma amacına yönelik olarak mekanizasyondaki artış, Marx’ın “Kapitalist üretimin gerçek engeli sermayenin bizzat kendisidir.” deyişini anımsatırcasına kâr oranlarına aşağı yönde bir basınç uygular.
Burada bir parantez açalım: Kâr oranının düşüşü üzerine yapılan tartışmalarda mekanizasyona vurgu yapmak kanımca konuyu açıklamaktan biraz uzak. Zira kâr oranı, mekanizasyonun yol açtığı emek gücü eksikliği, ya da bir başka değişle canlı emeğin daha fazla ölü emekle ikame edilmesinden ileri gelir. Artık-değerin ve de kârlılığın kaynağı sadece artık-emek olduğundan; mekanizasyon da bu artık-emek üzerinde aşağı doğru bastırıcı bir etkide bulunduğundan, süreç içinde göreli olarak emek gücündeki azalmadan ileri gelen bir kârlılık düşmesi yaşanmakta. Hatırlanırsa eğer, makine, işçiden daha fazla artık-değer çekmeye ya da sızdırmaya hizmet görür. Sermayenin biricik amacı da daha fazla mekanizasyonla işleri kolay hâle getirip, işçinin üzerindeki çalışmanın zahmet ve ağırlığını hafifletmek değil; tersine onun, yani işçinin üzerindeki ağırlık ve zahmet pahasına ondan daha fazla artık-değer çekmektir ve makine de buna hizmet eder. Ama kapitalist bunu yaparken, rekabetin kol gezdiği bir ortamda olduğunun da farkındadır. İşin içine tek bir kapitalist değil ama birden fazla kapitalist girdiğinde evdeki hesap çarşıya uymaz.
Burada ayrıca yedek sanayi ordusunun yani işsizliğin kapitalizme içkin olduğu da göz önünde bulundurulmalıdır. Tüm bunlar ışığında kâr oranlarındaki düzenli ve periyodik düşüşlerde mekanizasyona değil, ama canlı emeğin üretimdeki azalan payına vurgu yapmak kanımca öncelik kazanmalıdır.
Parantezi burada kapatalım ve tartışmamıza geri dönelim…
“Emeğin artan üretkenliği kendisini sermayenin azalan kârlılığında açığa vurur.”
Marx ayrıca, “Kâr oranı, emek daha az üretken hâle geldiğinden değil, aksine emeğin üretkenliği arttığı için azalır. İşçi daha az sömürüldüğünden değil, aksine daha fazla sömürüldüğünden azalır…” der.
Kriz açıklamasına sermayenin organik kompozisyonundaki büyüme üzerinden hareket eden Marx, kriz durumunun derinleşmesinin, kendi içinde kâr oranlarını yükselten karşıt eğilimlerine de vurgu yaparak her kriz durumunun genişleme / daralma çevriminin koşullarını taşıyan ikili doğasına da göndermede bulunur. Şöyle ki: Krizin derinleşmesi, güçsüz sermayelerin piyasadan ekarte olmasını ve güçlü olanların da bunların servetlerine el koymalarını gündeme getirir. İşsizliğin artması ile ücretlerdeki düşme, sömürü oranındaki artışla el ele gider. Bu da kâr oranlarına yukarı yönde bir basınç uygular ve kârlılık kriz öncesi seviyelere dönmeye başlar.
Marksist kriz kuramı, bizlere, kapitalist uzun üretim çevriminde kâr oranlarının düşme eğiliminin periyodik bir düzenlilik izlediği ve krizlerin de altında yatan asli unsurun bu olduğunu anlatır.
Bugünkü krize doğru…
I
‘29 Büyük Buhranı’nın dünya ekonomisinde yarattığı tahribat ve bundan çıkış, bütün dünya halkları için tam bir yıkım olmuştu. Krizin faturası, gerek Avrupa’da gerekse de ABD’de işçi sınıfına ödetilmeye çalışıldı ve sistem bunda başarılı da oldu.
Avrupa’da faşizmin ve diktatörlük rejimlerinin yükselişi ve ardından dünyayı ikinci kez paylaşma savaşlarının –her ne kadar bu iğrenç siyaset “faşizme karşı demokrasinin savaşı” olarak maskelenmeye çalışılmışsa da- gündeme gelişi; Avrupa’nın yerle bir oluşuna, Yahudi soykırımına, Hiroşima ve Nagasaki’ye ve buna benzer daha pek çok şeye yol açmıştı.
Kapitalizm, kendi krizinin faturasını, elde bunu başka yollarla (“demokrasiyle” örneğin) çözüme kavuşturabilecek araçlardan yoksun kaldığında, insanlığa nasıl ödetebileceğini göstermişti. Tüm bu olanları kapitalist üretim çevriminde 1914–39 yılları arasında yaşanan istikrarlı düşüşle bağlantılı olarak ele almak gerektiğini düşünüyorum.
Savaş sonrası kapitalizm (bilhassa Avrupa’da), devletlerin sermayeye koltuk değneği olması ile birlikte göreli bir genişleme evresine girdi. Ekonomistlerin “altın çağ” olarak adlandırdıkları bu uzun genişleme dönemi (Boom), 1973 petrol krizine kadar sürdü. Petrol krizi, “artık kriz mıriz yok”, “krizsiz kapitalizm” vs. türünden sözüm ona “insanî kapitalizm” propagandası yapanları utandırırcasına bir bumerang gibi geri dönmüştü. Petrol krizi, 1980’lerden günümüze değin uygulamaya konulmuş ve bugünkü sokak eylemlerinin alttan alta tetikleyicisi olan bir dizi uygulamalarla, işçi sınıfına savaş sonrası verilen ödünlerin geri alınması sürecini başlattı. Sınıflar arasındaki gerilim, sermayenin karşı saldırıya geçmesi ile değişikliğe uğrayacak, işçi sınıfı da mevzilerini korumak ve yer yer bunları kaybetmek ile bu süreci genel olarak aleyhine olacak şekilde adeta bir geri çekilme dönemi olarak yaşayacaktır.
Bu dönem, dünyada ve tabii Türkiye’de işçi sınıfına karşı son derece sert önlemlerin uygulandığı bir dönemdir. ABD’de Reagan, Britanya’da Thatcher –ve aynı neoliberal politikaların Türkiye’deki mimarı Özal- bu dönemin öne çıkan sadece birkaç figürü.
Yeri gelmişken, Türkiye’de darbe öncesi uygulamaya sokulan ve darbe ile birlikte daha rahat bir uygulama alanı bulan, ve o zamanlarda “alternatifi olmayan” model olarak sunulan neoliberal model, dünyadaki benzerleri ile aynı işlevi görmüştü: İşçi sınıfından daha fazla artık-değer sızdırmak için onu daha az ücretle daha fazla çalıştırmak, güvencesizleştirmek, daha yoksul ve yoksun hâle getirmek vs.
Özelleştirmeler, eğitimin, sağlığın, kamu hizmetlerinin o günlerden bu yana azar azar tırpanlanması, gerek dünyada gerekse de Türkiye’de bu döneme damgasını vuran ve bugün de devam etmekte olan uygulamalardı. Kısaca neoliberalizm dedikleri şey aslında, sermayenin son derece azgın bir şekilde işçi sınıfına karşı tüm dünyada karşı saldırıya geçmesinden başka bir şey değildir. Günümüzde ağızlarda sakız olan, o çok allanıp pullanan “küreselleşme” denilen şeyin altını kaldırdığınızda karşılaşacağınız şey de yine budur. Ne bir eksik ne bir fazla!
II
Sistemi bugünkü krize sürükleyen temel dinamikler üzerinden meseleyi tartıştığımızda karşımıza çıkan şey, sermaye birikiminin yavaşlaması olgusudur. Bunun sebebi ise krizdeki bir kapitalizmin kâr getirisi olmayacağı düşüncesiyle yatırımlardan uzaklaşması eğiliminde yatıyor. Bu da hâliyle büyümeyi yavaşlatan bir sonuca getirir bizi.
“…kapitalist bir ekonomide yatırımlar, dolayısıyla emek tahsisi, göreli olarak üretim dışı (yani ticaret ve finansal) sektörlere daha çok yönelirse büyüme yavaşlar. Hatta, durur ve ekonomi krize, depresyona girer.
ABD’de özellikle 1970’lerden beri yaşanan ve bugünü açıklayan sermaye birikim dinamiklerinin başında sermaye açısından üretim dışının cazibesi gelir.”
1980’lerde büyük kapitalist ekonomilerde (örneğin ABD’de) görülen sözüm ona “ekonomik canlanma”, faiz oranlarının dramatik bir şekilde aşağı çekilerek tüketicilere kredi verilmesi (borçlandırma) suretiyle gerçekleşen bir canlanmaydı. Ama bundan da önemlisi bu canlanma, aslında, neoliberal saldırı denen şey ile işçilerdeki göreli yoksullaşma, yani reel ücretlerdeki artışların işçilerin üretkenliklerindeki artıştan geride kalması, yani satın alma gücündeki göreli düşüş ve işçi sınıfının artan sömürüsü ile sağlandı. Satın alma gücünün düştüğü bir ortamda –hele de kredi almak son derece kolaylaşmışken- borçlanma son derece cazip hâle geldi ve bu da kişisel borçlarda bir patlamaya yol açtı. Kapitalist sistem bu şekilde borçla dönen bir ekonomik canlanma yaşadı, ta ki bugünkü çöküşe kadar.
Konuyu ABD örneği üzerinden biraz daha açmaya çalışalım… ABD, Büyük Buhran’dan sonra 40 yıl süren uzun bir büyüme yaşamıştı. Ekonominin sıkı bir şekilde denetlendiği (regüle edildiği) bir dönemdi bu dönem.
1980’lere gelindiğinde finans sektöründe büyük bir patlama yaşandı. Yatırım bankaları kamuya açıldı. Bu dönemi takiben Wall Street’teki kişiler muazzam zenginleşmeye başladılar. Reagan yönetimi; ekonomistler, lobiciler tarafından çokça destek gördü bu dönemde. Reagan, finans piyasalarının önünü açan 30 yıllık kuralsızlaştırmayı (deregülasyonu) başlatmıştı.
Bu dönem neoliberalizm diye adlandırılan kâra susamış sermayenin başka bir saldırı hamlesinin ön koşullarının gelişmeye başladığı döneme de tekabül eder. Piyasaların mali kuralsızlaştırılması, işçi sınıfının savaş sonrasında elde ettiği kazanımlarına yönelik bir dizi saldırının fitilini ateşleyen dönemin de başlangıcını oluşturuyordu.
Piyasaların mali kuralsızlaştırılması ile dev bankalar büyüdükçe büyüdü, öyle ki kendilerinden kaynaklanacak en ufak bir çuvallama bütün bir sistemi tehdit edebilirdi. Peşi sıra gelen ABD başkanları bu süreci, frenlemek bir yana daha da körüklediler. George Soros’u dinleyelim:
“Piyasalar doğaları gereği istikrarsızdır ya da en azından istikrarsızlığa meyillidir. Mesela bunu şöyle bir metaforla açıklamaya çalışalım. Örneğin petrol tankerleri… Çok büyüktürler ve bu yüzden petrol taşınan bölümleri bariyerlerle bölerek geminin petrol yüzünden sallanıp dengesini kaybetmesini önleyebilirsiniz. (…) Büyük Buhran’dan sonra bu denetimler sıkı bir şekilde uygulandı. Fakat deregülasyonlarla bu bariyerler kaldırdı ve sistem bu şekilde daha da riskli hâle getirildi.”
1990’lardan başlayarak deregülasyon ve teknolojideki avantajlarla beraber, adına türev ürünler (derivatives) denen karmaşık mali ürünlerin patlamasına tanık oluyoruz. Ekonomist ve bankacılar piyasaları daha da güvenli bir hâle getirdiklerini vaaz edip dursunlar, ama yaptıkları, tersine piyasaları daha kırılgan hâle getirmekti. Bu türev ürünlerle bankacılar neredeyse her şey üstüne kumar oynadılar. Petrol fiyatlarının yükseliş ve düşüşleri üzerine kumar oynadılar. 1990’ların sonlarına doğru kuralsızlaştırılmış piyasalardaki bu tür türev ürünlerinin değeri 15 trilyon doları buluyordu!
III
Gelelim mortgage kredilerine ve bunun patlamasına… 2001 yılındaki “Dot com” Krizi, ya da İnternet Balonu’nun patlamasından sonra ABD Merkez Bankası (FED) faiz oranlarını % 1’e kadar düşürdü. En güvenilir yatırım olan hazine bonoları, düşen bu faiz oranları ile, spekülasyon peşinde koşan sözüm ona “yatırımcılara” pek cazip gelmedi. Şişen İnternet Balonu’ndan ve onun patlamasından sonra spekülasyon yapılacak başka “güvenli limanlar” arayan yatırımcılar o tarihlerde konut alanına yöneldiler. % 1’lik faiz oranı ile elde edilecek olandan daha fazlasını çekme ve paradan daha fazla para kazanma saikiyle hareket eden yatırımcılar, Nasdaq indeklerinin dibe vurduğu 2002 yılının sonlarında çoktan konut alanına girmişlerdi. Konut balonu da o tarihlerden başlayarak düzenli bir şekilde yükselişe geçti. Ama bu düşük faiz oranları yatırımcılar için pek cazip değilken, bankalar için tersine pek cazipti; çünkü böylece Merkez’den (FED) aldıkları ucuz kredileri rahatça tüketicilere ulaştırabilirlerdi. Bu, o dönem ABD için olduğu kadar, tüm dünya ekonomilerinin iç içe geçtiği, finansal sistemin her bir ülkede üç aşağı beş yukarı benzer şekilde işlediği diğer kapitalist ülkeler ve onlara eklemlenmiş diğer küçük kapitalist ülkeler için de geçerliydi. FED’den kaynaklı bu ucuz borçlanma, kredi çılgınlığının tırmanmasına hız kattı. Hanehalkları da bankalardan aldıkları bu ucuz kredilerle ev sahibi olma (ya da başka amaçlarla) düşüncesiyle konut ipotek anlaşmaları (mortgage) yaptılar.
Eski sistemde, ev sahibi her ay aldığı ev kredisini ödediğinde para hâliyle onu kimden aldıysa oraya giderdi. Yeni sistemde, konut ipotek anlaşması bankayla borçlu arasındaki ikili ilişkinin ötesine giden bir menkul değer hâline dönüştü. Banka ile müşteri arasında yapılan ikili anlaşma belgeye dönüştürüldükten sonra bir menkul değer olarak, yani hisse senedi gibi, borç senedi gibi menkul değer olarak banka tarafından ihraç edildi, yatırımcı bankalara satıldı. Ve bu binlerce mortgage borç senetleri diğer senetlerle birlikte (taşıt kredisi, eğitim kredisi, kredi kartı borçları vs. vs.) birleştirilip bunlardan karmaşık türev ürünler oluşturuldu.
Sonrasında yatırım bankaları bu türev ürünleri başka yatırımcılara sattı.
Şimdi ev sahibi, aldığı krediyi geri ödediğinde ödenen bu para tüm dünya üzerinde yatırımcılara gitmiş oluyor. Bu yatırım bankaları derecelendirme kuruluşlarına ellerindeki bu türev ürünlerini değerlendirmeleri için para veriyorlar. Derecelendirme kuruluşları da bunların çoğuna en yüksek notları (AAA) veriyorlar. Bu olabilecek en yüksek yatırım puanıdır. Tabii bu katlanarak büyümeye devam etti, aynı bir kartopu gibi…
Kolay para peşinde koşan yatırımcılar bu mortgage senetlerine daha fazla ve daha fazla yatırım yapmak istiyorlardı. Piyasayı daha akışkan hâle getirmek öncelikle onu daha bir kırılgan hâle getirmeyi gerektiriyordu. Yani bu mortgage kredileri, adına sub-prime denen; peşin ödemesiz, kefilsiz vs. şekilleri altında hanehalklarına sunuldu. Sistem, hızını yavaş yavaş artıran bir araba gibi, karşısına çıkacak keskin virajı nasıl dönerim diye düşünmeden almış başını gidiyordu.
Doğrusu yatırım bankaları, adına sub-prime denen bu en riskli kredileri tercih ettiler, çünkü böylelikle yüksek kârlar elde ediyorlardı. Bu doğal olarak büyük bir kredi balonunun oluşmasına yol açtı. Mortgage kredilerinin geri ödemelerinde bir aksama olunca, sözleşme gereği ipotekli evlere el konuldu ve satışa çıkarıldı. Ama bu genelleşmiş bir durum alınca, ev fiyatları piyasadaki konjonktür gereği düşmeye başladı. Borçların ödenememesi ve hâlihazırda konut kredilerini ödemekte olan aileler de, düşen konut fiyatları nedeniyle bu ödemeleri yapmanın gereksiz olduğunu anlayınca kimilerinin evlerine el konuldu; kimileri de evlerini satışa sundu. Patlamaya ramak kalmış bir sistemin gösterdiği belirtilerdi bunlar. Çok uzatmanın bir anlamı yok, işte sistem doğal olarak bu şekilde kendi sonunu kendi hazırladı.
Suçlu kimdi peki? Riskli hisselere yatırım yapanlar, hedge fonlar, gözü para hırsı bürümüş yatırımcılar mı? Hayır, bunların hiçbirisi değil. Asıl suçlu, başka türlü işleme yolu olmayan kapitalizmin kendisi!
Peki ya sonrası…
Kriz hâlâ sürüyor. Ekonomistler bunun uzun süreli bir kriz olduğu konusunda görüş birliğindeler. Kriz patlak verdiğinde devletlerin yaptığı ilk şey, batan ya da batmakta olan şirketleri, bankaları, sigorta devlerini kurtarmak ya da borçlarını kamulaştırmak olmuştu. Bu, hiç kimseye hesap vermeden insanlardan (siz bunu işçi ve emekçiler diye okuyun) vergi altında toplanan paraların bulunduğu kasaların anahtarlarının sermayeye peşkeş çekilmesi demektir. Şimdi devletler devasa kamu borçlarının yükü altındalar. Yunanistan, İtalya, İspanya, Portekiz, İrlanda gibi ülkeler bunun sancısını çekiyorlar. Kredi notları düşen ülkelerin, kendi sermayeleri için, uluslararası derecelendirme kuruluşları nezdinde saygınlık kazanıp kazanmaması elbette ülkelerindeki işçi sınıfına sistematik bir şekilde kemer sıkma önlemlerini dayatıp dayatamayacağı ekseninde düğümlenmiş durumda. Bu aşamada krizin ne yöne evrileceği bütünüyle sokağın inisiyatifinde. Ya krizin faturası çok sert önlemlerle; örneğin daha fazla işsizlik, daha fazla özelleştirme; kamu hizmetleri, emekli maaşları ve diğer sosyal ödeneklerden daha az yararlanma vs. vs. ile işçi sınıfına ödetilecek ya da bu, sokağın direnişiyle karşılaşacak. Bugün yaşadıklarımız bizlere bunun en somut örneklerini sunuyor. Geleceğe dair tek iyimser beklenti, sokağın bu hareketine işçi sınıfının bir bütün olarak katılabileceği imkânında yatıyor.
1932’de Washington’u işgal eden (The Bonus March) işsiz ve beş parası olmayan ABD savaş gazileri , talep ettikleri ikramiyelerini başkan Hoover ve sonrasında gelen Roosevelt’in uzlaşmaz tavrına rağmen, 1936’da işçi sınıfının fabrika işgalleri ve kitle grevleri başlayınca – ki savaş gazileri de bunlara katılmıştı- elde edebildiler. İşçi sınıfının olayların kaderini belirlemedeki rolü burada bir kez daha karşımıza çıkmakta.
Gencer Çakır
01.01.2012
Merhaba Gencer Bey,
Sizce kapitalist krizin devinimine dair öngörü şeklinde bir tahminde bulunulabilir mi? Bir sonraki durum ne olur?
Birçok ekonomist bu sorunun cevabı hakkında çeşitli yorumlarda bulunuyorlar. Sizce durum tahlili nasıl yapılmalıdır?
Bir başka soru ise, halihazırdaki dünya ekonomik durumumun tek sorumlusu olarak kapitalizmi mi görüyorsunuz? Sizce, başka etmenler de sayılamaz mı?
Biraz röportaj havasında oldu ama :)) İdare edin..
Öncelikle sorunuz için teşekkürler G Milat…
Kapitalist krizin nasıl seyredeceği, makalede de anlatmaya çalıştığım gibi, sokak ve hükümetler, ya da en genel şekliyle, işçi sınıfı ve emekçiler ile bütün bir kapitalistler sınıfının arasındaki savaşın/çatışmanın nasıl seyredeceği, bunun neye evrileceği problemine düğümlenmiş/endekslenmiş durumda… Bugünkü dünya işçi sınıfının örgütsüzlük düzeyi göz önünde bulundurulursa, sistem önünde sonunda bu çatışmadan galip çıkacak gibi görünüyor, ama sonrasında ne olacak işte asıl mesele bu! Ekonomi üretimle dönmedikten sonra, sadece ve sadece spekülasyonla, değer yaratmadan, var olan -daha önceden yaratılmış- zenginliğin daha ve daha da küçük elde toplanması (temerküzü), büyüyen işsizlik, büyüyen sıkıntı ve rahatsızlık dindirilmeden, ortadan kaldırılmadıktan sonra, kapitalizm işlemeye devam etse ne yazar! Ben, kapitalizmin son derece aciz, asalak bir yapıya büründüğünü, Samir Amin’in değişiyle “bunadığını” düşünüyorum. Dolayısıyla hep şuna inandım ve inanmaya da devam edeceğim: “Toplum, ekonomi, doğa vs. kapitalistlerin ellerine bırakılamayacak kadar pahabiçilmezdir.”
Diğer sorunuza gelirsek… Elbette basit indirgemecilikten kaçınmak zorundayız. Her şeyi “kapitalizm”e endekslemek ve olan tüm şeyleri -onların ayırıcı taraflarını göz önüne almadan- “tu kaka” diye kapitalizme yüklemek, bilimsel açıdan kolaycılık olduğu gibi basit hatta ve hatta kaba bir indirgemecilik de demektir. Ama şunu bütünüyle kendimden emin bir şekilde söyleyebilirim ki, altta yatan asıl dinamik kapitalizm! Burada, ekonominin her şeyi, “Güneş’in altındaki her şeyi” belirlediği “kaba” materyalist görüşüne de düşmemek gerekir. Elbette üst yapının alt yapıyı da belirlediği gözden asla ve asla kaçırılmamalıdır.
Öte taraftan şu da var; yalnızca bizlerin değil, tüm dünya halklarının da yüzleşmekte olduğu sorunlar yumağı o kadar çok ki, bunların her biri ayrı ayrı analiz edilmeye muhtaçken, kapitalizmin işleyişi göz önüne alınmadan bunları mercek altına yatırmanın da çok sağlıklı olmadığı görüşündeyim. Dolayısıyla sorunun kendisi çok boyutlu ve diyalektik. 🙂
Umarım bunlar açıklayıcı olmuştur sayın G Milat…
gencer
Kusura bakmayın Sayın Gencer.. Cevap verdim sanıyordum, gözümden kaçıvermiş 🙂
Evet, hayli açıklayıcı olmuş.Emeğinize sağlık.
Nasıl ki, kapitalizm global bir büyüme kaydedip bu noktaya geldiyse; aynı şekilde sosyalizm de tek bir devletin elinde yeşeremez. Bu konuda Lenin’e hak vermemek elde değil..
Örneğin Ekim Devrimi’nden sonra Alman demokratlarının yapacağı(yapması beklenen) devrim için, Lenin -makalelerinin birinde- gerekirse Rus Devrimini bu uğurda feda ederiz demişti. Ardından iki kez yenilgiye uğrayan Alman devrim girişimleri sosyalizm çabalarına vurulan en büyük darbeydi.
Bunun önemini direkt Lenin’in ağzından aktarayım:
“Dünya-tarihsel bakış açısından ele alındığında, eğer diğer ülkelerdeki devrimci hareketler olmazsa, eğer yalnız kalırsak, devrimimizin nihai zaferinin şansının olmadığına hiç şüphe yoktur… Tekrar ediyorum, bütün bu zorluklardan kurtuluşumuz bütün Avrupa devrimindedir… Mutlak doğru odur ki, bir Alman devrimi gelmezse, hakkımızdaki hüküm verilmiş demektir… Eğer Alman devrimi gelmezse, her halükârda, akla gelebilecek bütün koşullar altında hükmümüz verilmiştir.”
Kapitalizmin bu denli kökleşmesinin önüne geçmek, onun kendi köklerinden meydana gelen bir hareketle mümkün olabileceğine inanıyorum.Bu konuda Marx-Lenin-Troçki çizgisinde olmakta da hiç bir sakınca görmüyorum.
Nihayetinde Marx da kapitalizmi olması gereken bir süreç olarak değerlendirir. Enternasyonal bir sosyalizm olmazsa, Küba’dakine benzer bir baskıcı* tutum oluşabilir.
Not: Sizi sitede daha çok görmek isteriz 🙂 Malum, daha öğrenecek hayli şeyimiz var…
sevgili G Milat, eleştirileriniz için teşekkür ediyorum. bu tür konularda yan yana olmak güzel doğrusu 🙂
ayrıca sizinle bir başka sonsuz.us buluşmasında tanışmak isterim. 🙂
sağlıcakla kalın…
Yazılanları pek okuyamadım açıkçası.. Bugünlerde biraz tembelim, uzun yazıları okuyamıyorum.. En azından daha sonra okuyacağımı söyleyerek G Milat’ın yazdığı bir iletiye katılmadığımı belirtmek istiyorum.
Sosyalizm’in tek devlette yeşeremeyeceğini söyleyen kişi Lenin değildir.. Bu sav, Troçki’ye ait.
Lenin’in orada Alman Komünistlerine dayanışma çağrısı yapması, bir Avrupa devrimini elzem görmesi başka bir konu.. Marx bilinçli bir işçi sınıfının, ancak sanayinin, fabrikalaşmanın yoğunlaştığı yerde ortaya çıkacağını, bu yüzden Sosyalist devrimlerin ilk önce Avrupa’da gerçekleşeceğini söylemişti.. Bu yüzden o dönemde herkes bir Avrupa devrimi beklerken, beklentiler boşa çıktı.. Alman Komünistleri yenildi, devrim Rusya’da oldu.
Troçki ise daha sonraki süreçte Stalin’in ‘tek ülkede Sosyalizm’ savının sorunlu yanlarını görünce bu duruma karşı çıkıyor.. Ve bir takım orjinal fikirler öne sürüyor.
Tabii ben de yanılıyor olabilirim ama durumun bu şekilde olduğunu biliyorum.
Sosyalizmin tek bir ülkede yeşeremeyeceğini söylemek, pek bilimsel bir açıklama olmaz. Bunun için soyvetlerin dönemlerini incelerseniz, uygunalabilirliğini -eksik/yanlış- görebilirsiniz. Buna karşın G Milat ordaki savı Lenin’e mal etmek için söylememiş sanırım. Lenin’in, Almanya hakkında ki görüşlerinden yola çıkarak yazıldığı anlaşılıyor.
Bu konuda kendi görüşlerime gelirsek. Dönemi incelediğimizde Troçki’nin bu görüşlerinin biraz da (tamamen değil tabi ki) Stalin ile girdiği iktidar mücadelesi ve anti-stalinizm çerçevesinde geliştiğini düşünüyorum. ( stalizm kavramına da katılmadığımı belirtmek istiyorum.) Trocki’nin dünya çapında bir sosyalist devrim savı, oldukça ütopik bir anlayış. Halihazırda sovyet devrimi başarıdan uzaklaşmış ve dünya çapında Marks’ın dediği bir işçi sınıfı bilinci oluşmamışken bunu denemek, şimdi ki Occupy Wall Street eylemleri ve 68kuşağının özgürlükçü ama bir amaçtan yoksun hippi gençliği eylemleri gibi fantazi olmaktan öteye gidemeyecekti.
Sosyalizm yapısı gereği enternasyonalisttir zaten. Küba’da ki görece baskıcı durumun oluşmasının bununla bir alakası yoktur. Küba’nın enternasyonlalist bir ülke olduğunu anlamak için dünya çapında verilen özgürlük mücadelelerine yaptığı desteğe veya diğer ülkelere yaptığı yardımlara bakarak anlayabiliriz.
Gencer,
..Ama şunu bütünüyle kendimden emin bir şekilde söyleyebilirim ki, altta yatan asıl dinamik kapitalizm! Burada, ekonominin her şeyi, “Güneş’in altındaki her şeyi” belirlediği “kaba” materyalist görüşüne de düşmemek gerekir. Elbette üst yapının alt yapıyı da belirlediği gözden asla ve asla kaçırılmamalıdır.
Öte taraftan şu da var; yalnızca bizlerin değil, tüm dünya halklarının da yüzleşmekte olduğu sorunlar yumağı o kadar çok ki, bunların her biri ayrı ayrı analiz edilmeye muhtaçken, kapitalizmin işleyişi göz önüne alınmadan bunları mercek altına yatırmanın da çok sağlıklı olmadığı görüşündeyim. Dolayısıyla sorunun kendisi çok boyutlu ve diyalektik. 🙂
..bu cümlelerine tamamen katılıyorum. Kapitalizmin sağlıklı tahlili için diyalektik materyalizmden faydalanmamız gerekiyor. Bu tahlil bize, günümüzde kapitalizmin sadece ekonomik bir sistem olmadığını gösterecektir.
Evet, sadece bunu söylemek pek bilimsel olmaz.. Ama altını doldurarak, bir takım gözlemlerle zenginleştirirse olur.
G Milat hangi amaçla söylemiş bunu bilemem elbette.. Ama benim anladığım kadarıyla ortada yanlış bir değerlendirme var.. Yukarıdaki sözlerle Lenin tek ülkede Sosyalizm veya bir dünya devrimi gibi konulardan bahsetmiyor.. Marx’ın bir ifadesini göz önüne alarak Alman Komünistleri’ni değerlendiriyor.
Evet, kısmen Stalin ile girdiği iktidar mücadelesi ile bu tür bir sonuç çıkarıyor.. Ama teorisini zenginleştiriyor, bilimsel bir temele oturtuyor.. Daha sonradan gelen Pablo, Moreno, Cliff gibi teorisyenler de bu teoriye katkıda bulunuyorlar.
Kimine göre de Sosyalizm’in kendisi ütopik zaten.. Hatta Sosyalistlerin büyük kısmına göre Anarşizm ütopiktir vs.. Yani göreceli bir konu ütopik olup olmaması.
Lenin bazı kitaplarında sıkça enternasyonalizmden bahseder. Bunlardan birisi (2003’te okumayı yarıda bıraktığım) Proleter Devrimi ve Dönek Kautsky isimli kitabıdır. Şimdi kitabı belki google’da bulabilirim diye tarattım; fakat PDF formatında bulamadım. Onun yerine kitap üzerine yazılmış bir makale gözüme ilişti.Göz atabilirsiniz: “Eski” Bir Kitap Vesilesiyle, Lenin ve Enternasyonalizm
Mesela bu kitapta Lenin bir halk seslenişinde şöyle der:
“Enternasyonal bir bakış açımız olduğunu ve sosyalist devrim gibi bir davaya bir tek ülkede ulaşılamayacağını daima vurguladık.”
Fakat tabii ki bunu daha açık bir dille ifade eden Troçki’dir. Bunun yanı sıra ilk kez Lenin bu konuyu dillendirmiştir.Buna istinaden çok kısa bir şekilde Avrupa Devrimi olmazsa, Ekim Devrimi’nin de başarısız olacağını vurguladığını aktardım.Ki Lenin’in bu savı, son derece doğruydu.Maalesef Ekim Devrimi, yine kendi bürokrasi savaşları başta olmak üzere birçok nedenden ötürü başarısız oldu.
Lenin her defasında Stalin’in ulusalcı-sosyalizm anlayışına karşı çıkmıştır.Bunu makalelerinde ve 1924 yılında öldürüllmeden önceki ateşli söylemlerinden çıkarmak çok kolaydır.
Tek ülke sosyalizmi, benim pek taraf olmadığım bir bakış açısıdır.Nasıl ki kapitalizmin temelleri kısmen İngiltere’de atılıp genişledikten sonra başarı elde ettiyse, sosyalizm de bir ülkede başladıktan sonra “enternasyonal” hale gelmezse etrafındaki aç kurtlara eninde sonunda yem olacaktır ve olmuştur.
Enternasyonalizm Tarihi isimli başlıkta da, tarihteki toplu sosyalizm girişimleri çok güzel bir şekilde anlatılmış… Bugün Chavez sosyalist işçileri V. Enternasyonalde toplanalım çağrısı yapıyorsa, bu Troçkist geleneğin devamıdır.
“Trocki’nin dünya çapında bir sosyalist devrim savı, oldukça ütopik bir anlayış.”
Genellikle Stalinist ve geleneksel sosyalizm çizgisinde ilerleyenlerin en çok vurguladığı şeydir bu.. (Stalinist olmadığınızı belirtmişsiniz SN Misafir, üzerinize alınmayın lütfen)
Bu savunmanın nedenini Stalinistler, farklı koşullarda meydana gelen farklı sosyalist devrimler olarak açıklarlar. Her ülkenin kendi sosyalist anlayışının, yine o ülke içerisindeki koşulların belirlediği zaten inkar edilemez bir gerçektir. Yine kapitalizm üzerinden örneklemek gerekirse, bugün kapitalizmin her ülkede uygulanışı farklılık arz eder. ABD kapitalizmi ile TC’nin üçüncü sınıf özenti kapitalizmi aynı şeyler değildir.Fakat toplu bir çerçeveden baktığınızda gerek ticari ilişkiler, gerekse global örgütlenmeler gereği kapitalizmin de “tek ülke kapitalizmi” olarak varlığına devam ettiremeyeceği de açıktır.
Aynı şey, sosyalizm için de geçerli… Ulusalcılığa bağlanmış sosyalizm, tıpkı Stalinist çizgi gibi başarısızlığa mahkumdur. Bu nedenle V. enternasyonal toplantısı şart bence…
Gencer Bey,
“ayrıca sizinle bir başka sonsuz.us buluşmasında tanışmak isterim. :)”
Maalesef ben biraz uzakta ikamet ediyorum:) Fakat İstanbul’a her geldiğimde Sonsuz.Us’daki yakın ve saygıdeğer arkadaşlarla bana özel(hehehe:) toplantı yapıyoruz. Sizi de mutlaka davet ederim. Başımızın üzerinde yeriniz var dedikleri gibi… 🙂
Ortada bir kafa karışıklığı var. Enternasyonlizm farklı bir şeydir, dünya çapında sosyalist bir devrim farklı bir şeydir. İkisi aynı şey olarak algılandı gibi oldu.
G Milat,
Trocki’nin 4. Enternasyonali toplamasının başlıca nedeni, Stalin ile girdiği iktidar mücadelesini kaybetmesi ve Trocki yandaşlarının komiternden uzaklaştırılmasıdır. Eğer o gün Stalin yerine Trocki kalsaydı Enternasyonal gerçekleşmeyecekti. Yani bir nevi ayak direme. Stalinist değilim demedim. Stalinizm kavramına karşıyım dedim. Stalin hiç bir zaman teori adamı olmamıştır. Tabi ki teorik kitapları vardır ama her öyle kitap yazanı -izm kavramı ile değerlendirmek yanlış olur.
Yine ortada şöyle yanlış bir algı var. Sanki Stalin veya Lenin, dünyanın sosyalistleşmesine karşıymış gibi anlatılıyor. Öyle bir durum yok, öncelikle onu belirtmek gerekiyor. Siz kendi ülkenizde patlak vermiş bir devrimi bile henüz tam anlamıyla koruyamamış/oturttamamışken, kalktıpta hadi dünya çapında bir sosyalist devrim yapalım demek saçma geliyor. Ütopikliği burada işte. Çünkü öyle bir devrim yapabilmeniz için koşulları sağlamanız gerekiyor. Bu koşulların ne olduğunu isterseniz uzun uzun yazabilirim.
Tek ülkede yapılan sosyalist devrimi, ulusalcılığa benzetmek veya o temelde geliştiği söylemek hiç bir sosyalist mantıkla ölçülemez. Siz üstü kapalı şunu demiş olursunuz; şimdiye kadar yapılan bütün sosyalist devrimler ulusalcılıktır. Ne Küba ne Sovyetler ne de başka bir yerde yapılan devrim öyle değildir. Bu savı kabullenmek mümkün değil.
Chavez üzerinden V. Enternasyonalin gerçekleşmesini talep etmekte fayda vardır ama o sizin savunduğunuz dünya çapında sosyalist bir devrim görüşünü gerçekleştirmeyecektir bu toplantı. Kimi çağıracak Chavez toplantıya, hani sırf ABD ile ortak düşmanı olduğu için desteklediği Ahmedi Necad’ı mı? Anlatmak istediğim nokta şu; siz daha bilinçli bir işçi sınıfı oluşturmamışken -ki sosyalist devrimin olmazsa olmazıdır- bu taleplerde bulunmak, ilk yorumumda da belirttiğim gibi hadi dünyada barış olsun diye sokağa çıkıp, ot tüketmekten ve oturmaktan başka bir şey yapmayan hippi gençlerin talepleri gibi, ayakları yere basmaya bir düşünceden öteye gidemez maalesef.
Yapılan değerli yorumlar için herkese “sonsuz” teşekkürler…
Hazır, dünya devrimi, enternasyonalizm vs. üzerine konuşulmuşken ben de bu konuda naçizane birkaç şey söylemek istiyorum.
Bir kere “tek ülkede sosyalizm” fikri, Marx’tan Stalin’e değin hiçbir Marksist tarafından işçi sınıfının uluslararası siyaseti bağlamında dile getirilmemiştir! Bu konuda en ufak bir şüphe yok. Sadece Troçki ve Lenin değil, Stalin de dâhil olmak üzere(!), tüm Bolşevikler için 1924’e kadar tek ülke ya da dünya devrimi konusunda tartışma yoktu zaten. Troçki şöyle yazar;
“İlk olarak o zaman [yani 1924’te], eğer emperyalistler Sovyet iktidarını askeri müdahale ile devirmezse, insanlığın geri kalanının evriminden bağımsız olarak, Sovyetler Birliği sınırları içinde sosyalizmin inşasının tümüyle gerçekleşebilir olduğu ilân edildi.”
Daha fazla bilgi almak isteyen arkadaşlar için ben Troçki’nin “Tek Ülkede Sosyalizm?” makalesini öneriyorum. Biraz uzun bir makale ama, bu konudaki tartışma için kafalarımızı son derece berraklaştıran bir makale. Makale için bu linki kullanabilirsiniz: link to marxists.org
Ayrıca Lenin’in de bu dönemde yazdıkları gözden geçirilebilir. Ben uzun bir külliyat içinde boğulmak istemeyen arkadaşlar için agorakitaplığı’ndan çıkan Lenin’in devrim üzerine yazılmış yazılarının derlendiği şu kitabı öneriyorum: “Sovyet İktidarı ve Dünya Devrimi”
Enternasyonalizme gelince… Bu konuda Troçki’nin “Faşizme Karşı Mücadele” adlı derleme eseri (Bkz.: Yazın Yayıncılık) okunmadan sağlıklı bir tartışma yapılamaz kanaatindeyim. Bu kitapta Troçki, faşizmin yükselişi karşısında, ya da onun edebi üslubuyla söyleyelim, “faşizmin gök gürültüsü” karşısında kulaklarını tıkamayı tercih eden Komintern ve onun iflası üzerine, yeni bir enternasyonalin niçin gerekli olduğu konusunda önemli şeyler söylüyor. Ayrıca, ilgilenen arkadaşlar için I. Dünya Savaşı karşısında II. Enternasyonal’in takındığı tavır ve Lenin’in o dönem için III. Enternasyonal’in kurulması konusunda niçin ısrarcı olduğunu birlikte karşılaştırmalarını öneriyorum. II. Enternasyonal, savaş karşısında enternasyonal siyasetten vazgeçip, savaşan ülkelerinin arkasında bu iğrenç savaşa destek verdiği için iflas etmişti zaten. Aynı şeyi Komintern’in faşizmin yükselişi karşısındaki tavrında da görebiliriz.
Kısaca, mesele sadece Troçki ile Stalin arasındaki iktidar çekişmesi kadar basite indirgenecek bir şey değil. Altta yatan asıl neden, bence, bütün bir Bolşevik geleneğin, işçi sınıfı hareketinin siyasetinin gericileşmesine karşı verilen bir savaşla ilgili.
Ben bu durumu böyle okuyorum.
Herkese iyi pazarlar…
Embed’i buraya kopyalayip “girdi bicimi”ni Full-HTML yapman gerek 🙂
Kapitalizm neden çökecek? Bu sorunun kesin bir dille cevabını verebilmek pek mümkün değil; fakat işin ehli olan iktisatçılardan bazı öngörüler edinebiliyoruz.
Akademik olmayan bir yazıda buna kısaca değinilmiş. Buraya da alayım yazıyı.
“There are more classic reasons given for the eventual demise of capitalism, such as two reason predicted by Marx and Engles [1]:
We see this playing out with the great China production phenomenon. We see capital seeking labor markets, raw materials and sales markets around the world, and creating blowback in the process. This reason leads into the second reason:
link to gdaeman.blogspot.com
Ben marxist değilim demektir. Marx bu tümceyi ölüm döşeğindeyken belli belirsiz bir şekilde söylemiş. (Muhtemelen saron gibi tipler onu da çıldırtmıştır)
Marx’ın çalışmalarında tarihselciliğin 2 ayrı dalı bulunabilir.
Birinci dal; gelecek kesin biçimde belirlenmiştir biz desteklesek de engellesek de devrim olacaktır yani arkana yaslan, kendini fazla üzme devrim kaçınılmazdır. Etrafımızdaki entel dantel tipler, barlarda geceleyin rakı-balık eşliğinde ve elinde buzlu viskisiyle bu tipleri zaten biliyoruz pratik hayatta.
Diğerleri ise (bu daha cazibelidir) proleteryanın zincirlerinden başka kaybedecek bir şeyi yoktur, devrim için her tür eylem, ajitasyon yapılmalıdır diye yaşar.
Ve bu bölünme daha Marx hayattayken başlamıştır.
Ben yıllar sonra Frederic Jameson diye bilinen günümüzün iyi Marksist eleştirmenlerinden olan bu yazarın Siyasal Bilinçdışı adlı kitabına daldım ve içinde kayboldum. Yıllardır ilk defa bir kitap bana havlu attırdı. Bu kitabı okuyup sonsuzda birşeyler yazabiline minnettar kalacağım.
Beni beklerseniz 7 temmuzdan itibaren günde 8-10 saat kitap okuyabileceğim bir mekana gideceğim, Ağustosun ikinci yarısında birşeyler yazabilirim bu kitap hakkında.
Şimdi geleyim kritik soruya: Ey kendine Marxist diyenler, Marx’ın 19 yaşında yazdığı ama tamamlamadığı ve yayımlanyaman bir romanı var. Hadi bakalım bunun adını bulun ve bu romanla ilgili taslak vb ne varsa ortaya çıkarın.
Roman değil de, oyundu sanırım Kambur Kerim.
Ben geçen yaz roman diye okudum bir sosyoloji kitabında, ama sonra kitabı sahibine verdim. Çeviri idi. Bu arada sürrealist bir sinema sanatçısı (Tan Tolga Demirci) bu romanın adı ile kısa metrajlı bir film yaptı ve Antalya Film Festivalinde kendi dalında Altın Portakal aldı. Ben onunla da görüştüm ama o da bir dokümana ulaşamamış.
Almanya’da (varsa) Marx müzesi gibi bir yerlerde olabilir ancak. Hani kapısında o kültür mekezi ile ilgili kartpostal, resim, afiş, cd gibi şeyler satılıyor ya ancak orada bulunursa bulunur.
Bu kısa metrajlı film ” felix and scorpion ” (bitmemiş romanın da adı) internetten bulursun 15 dak.’lık güzel bir sürrealist film. Bir ara benim face duvarımda vardı ama şimdi buraya gömmeye üşeniyorum ;-))
Evet, Felix and Scorpion.
Geçen yıl Hüseyin Bey sormuştu, ben de üniversite yıllarında aklımda kaldığı kadar yanıtlamıştım.
Daha doğrusu bizde bir Çağrı vardı, herşeyi bilirdi. Sarkastik, ironik bir eser denildiğini hatırlıyorum, hatta bazı kısımlarını yakmış mıydı ne.. Niyeyse oyun gibi geldi bi an.
Ama sitenin arama motorunun kendine hayrı yok ki nerde olduğunu bulayım.
Yönetiiim, istifaaa:)
Evet. Kambur sen satranca ara verdin bu aralar. tekrar başlasan iyi olur. Matuflayacaksın yoksa.:) Dün akşam konu dışı diye yazmamıştım ama bugün “hırsa” kapıldım:))