Bir sabah kahveni içerken haberleri açıyorsun: “Paralel evrende bir versiyonunuz imparatorluk kurdu, bir diğeri bankayı soydu, bir başkası ise şiir yazarak penguenleri ağlattı.” İlk tepkin muhtemelen şu olurdu: “Benimle ne ilgisi var?” Fakat mesele tam da burada başlıyor. Eğer çoklu evrenler varsa ve başka evrenlerde bize tıpatıp benzeyen, hatta aynı geçmişten çatallanmış kopyalarımız bulunuyorsa, onların eylemleri karşısında felsefi olarak masum muyuz?
Bu soru ilk bakışta bilimkurgu oyuncak kutusundan çıkmış gibi görünür. Ama aslında kimlik, özgür irade, ahlak ve sorumluluk üzerine kadim bir düğümü yeniden bağlar. “Ben” dediğimiz şey nedir? Aynı DNA mı? Aynı anılar mı? Aynı bilinç akışı mı? Yoksa her karar anında kendini yeniden döven, kılıç gibi ateşte şekillenen bir varoluş mu?
Kopyam Ben miyim, Yoksa Benim Gölge Kardeşim mi?
Jungiyen bir gözle bakarsak, paralel evrendeki kopyamız bizim “gölge”mizin kozmik sahneye çıkmış hali gibi düşünülebilir. Bu gölge, bastırdığımız ihtimallerden oluşur: söylemediğimiz sözler, yapmadığımız kötülükler, cesaret edemediğimiz iyilikler, kaçtığımız arzular. Başka bir evrende bir versiyonumuz zalim olmuşsa, bu bizim içimizde zalimlik tohumu bulunmadığı anlamına gelmez; fakat tohumun varlığı ile ağacın meyvesi aynı şey değildir.
Ahlaki sorumluluk genellikle üç şeye dayanır: eylemi yapan kişi olmak, eylemi belli bir bilinçle seçmek ve başka türlü davranabilme imkânına sahip olmak. Paralel evrendeki kopyamız bu ölçütlerde bizden ayrılır. O kendi bilinç akışına, kendi koşullarına, kendi karar zincirine sahiptir. Ben burada iyilik yaparken, o orada kötülük yaptıysa, onun eli benim cebimdeki vicdanı doğrudan kirletmez. Hukuken de, ahlaken de “ben yapmadım” demek oldukça güçlü bir savunmadır.
Fakat bu kadar kolay kurtulmak biraz fazla rahatlatıcı olabilir. Çünkü çoklu evren düşüncesi bize başka bir aynayı tutar: “Sen hangi koşullarda neye dönüşebilirdin?” Bu soru, suçluluk değil ama tevazu üretir. Kendi erdemlerimizi mutlak karakter zaferleri sanmak yerine, onların biraz da koşulların, eğitimin, tesadüflerin ve karşılaştığımız insanların dokuduğu bir kumaş olduğunu fark ederiz. Belki de başka evrendeki karanlık kopyamız, burada içimizde uyuyan ihtimallere karşı nöbet tutmamız için gönderilmiş metafizik bir uyarıdır.
Sorumluluk Değil, Yankı
Bu noktada ince bir ayrım yapmak gerekir: Başka evrendeki versiyonumuzun eylemlerinden sorumlu değiliz; ama onların imkânından felsefi olarak etkileniriz. Buna “yankısal sorumluluk” diyebiliriz. Bir suç işlemedik diye ruhumuz otomatik olarak tertemiz sayılmaz; bir kahramanlık yapmadık diye de potansiyelimiz yok olmaz. İnsan, yalnızca yaptıklarından değil, yapabileceklerini bilme biçiminden de olgunlaşır.
Nietzscheci bir tavırla sorarsak: Sonsuz evrenlerde sonsuz versiyonların varsa, sen bu evrendeki eylemini nasıl seçersin? “Zaten başka bir ben kötüyü yaptı, ben iyiyi seçeyim” diyerek mi? Yoksa “Her ihtimal yaşanıyorsa seçimlerimin anlamı azalır” diye mi? İşte savaşçı bilgelik burada devreye girer: Anlam, kozmik muhasebe defterinde değil, bilincin önündeki tekil anda doğar. Milyarlarca evrende milyarlarca sen olabilir; ama bu cümleyi okuyan, şimdi karar verecek olan sensin.
Çoklu evrenler ahlakı iptal etmez; tam tersine keskinleştirir. Çünkü “başka türlü olabilirdim” bilgisi, bizi hem daha merhametli hem de daha uyanık kılar. Kötü olanları hemen şeytanlaştırmak yerine, insan doğasının çatallanan karanlık yollarını görürüz. Ama aynı zamanda “Ben böyleyim, elimden ne gelir?” bahanesini de kaybederiz. Çünkü her karar, evrenin içinde küçük ama gerçek bir imza gibidir.
Sonuçta başka evrendeki kopyamızın cinayetinden suçlu değiliz, onun yalanından utanmak zorunda değiliz, onun kahramanlığıyla da madalya takamayız. Fakat hepsi bize şunu fısıldar: Benlik tek bir heykel değil, ihtimallerden oluşan bir maden ocağıdır. Hangi cevheri çıkaracağın, hangi karanlık tüneli kapatacağın, hangi ateşte kendini döveceğin bu evrende belirlenir. Paralel senler kozmik kalabalıkta yürüyedursun; senin sorumluluğun, kendi adımlarının sesini duyacak kadar uyanık olmaktır.