“Dünyanın bir geleceği olacaksa şayet, bu el koyup sahiplenenin değil, paylaşmanın geleceği olacaktır. Kısacası, ancak paylaşımın, paylaşılan bir dünyanın var olma şansı olacaktır.”
Michael Marder ve Luce Irigaray, Paylaşma Ekolojisine Doğru,
Çev. Erkan Ünal, Cogito, Güz 2016, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul, s. 11.
Her türden sınırın insan tarafından oluşturulduğu -veya en nihayetinde sahiplenildiği- bir “modern dünya”da yaşıyoruz. Antik Yunan’dan bu yana çok şey değişmiş gibi görünüyor belki ama temelde tartışılan konular insan zihnindeki konumunu koruyor. Dünyanın geleceği, bu geleceğin nasıl kurulacağı da bu başlıklardan biri. İnsan, canlılar üzerindeki hakimiyetine emin olarak dünyayı kendinden ibaret saydığından insan toplumu üzerindeki otoritenin önemi kabul gördü şimdiye kadar. Öyle ki yıllar boyunca bu otoritenin nasıl uygulanacağı tartışıldı.
Sorgulayan insanlar susturuldu, öğrencileri tarafından daha büyük bir güçle sürdürüldü sorgulamaları. Sonunda ortaya otoritede söz sahibi olması gerekenleri ayıran Platon ve ondan yıllar sonra, saf ırkı oluşturmak için milyonları yok eden Hitler çıktı. Bütün bunlar olurken insanın emin olduğu şey, dünyanın gücünün kendi elinde bulunduğuydu; çizilen Tanrılar bile abartılmış insan figürüydü hep.
Fark edilemeyen ise dünyada yalnız olmadığımız ve paylaşılacak bir dünya varsa eğer, bunu insanlıktan öte bir varlıkla paylaşmak gerektiği. İnsan bunu görebildiği noktada kendi sınırlarının bilincine varıyor ve bu bilince varabiliyor olmak, dünyaya ve dolayısıyla kendisine de bir gelecek sunuyor.
Dünya üzerinde meydana gelen çatışmanın artması varlığın sürdürülebilirliği üzerindeki endişeleri arttırıp insanda gelecek korkusu yaratıyor. Kimileri bu çatışmanın gerekçesi olarak terörizm, göç, salgın gibi unsurları öne sürüp çözümü sınırları sıkılaştırmakta ve kimi zaman Kuzey Kore örneğindeki gibi tamamen kendi içine kapanmakta buluyor. Buna karşın bazıları yaşanana kalıcı ve bütünsel bir çözüm bulmaya odaklanıyor. Michael Marder ve Luce Irigaray’ın bu duruma önerisi ise bir paylaşma ekolojisi. Burada değinilecek iki önemli başlık var: paylaşım ve ekoloji.
İnsan ve insan üretimi varlıklar göz ardı edildiğinde doğanın halihazırda bir paylaşımda olduğu görülüyor. Felsefenin başında temel olarak görülen su, ateş, toprak, hava dörtlüsü insanın aksine bir uyum içinde çalışıyor ve dünya üzerindeki paylaşımlarını sürdürülebilir bir düzene katkı sağlayarak yapıyor.
Buna karşın insan, doğanın paylaşımlarına ve kendi sınırlarına yeni sınırlar ekleyip kendine özgü ikincil bir paylaşım yaratıyor; siyasal, kültürel, bölgesel bölünmeler getiriyor. Bu bölünmeleri doğada olduğu gibi bütünsel bir paylaşımla yapmak yerine, kendi içindeki birliği ve otoritesini önceleyip “bencil” bir perspektiften yola çıkarak oluşturuyor.
Bu sadece kendi içinde yarattığı bölünmeler arasında bir çatışma yaratmakla kalmıyor, doğanın uyumuna müdahale ettiğinden doğayla da güçlü bir çatışma içerisine girmesine sebep oluyor. Otoritesinden, gücünden ve egosundan ödün vermeyen insan; karşısındaki bölünmüş doğanın kendisiyle çatışırken birlikte çalıştığını göremiyor. Yalnız bir şekilde önüne geleni yıkarak devam ediyor adeta.
Bunlar düşünüldüğünde “geçmişi görmek” verimli bir çözüm gibi görünüyor. Felsefe yolunun en başında doğayı izleyip ondan bir şeyler öğrenmeye çalışan insan ne oldu da üstünlüğüne ve hakimiyetine bu kadar emin oldu? Herakleitos’un da ifade ettiği gibi, zaman değiştikçe değişen maddeyle birlikte insan da değişiyor. İnsan değişen koşullara uyum sağlamak zorunda ve bu da insanın aynı kalmamasını mantıklı bir gerekçeye oturtuyor. Fakat bu değişimin bencil bir amaç üzerine kurulması, insan tercihinin eseri.
Doğayla savaşmak ve ona karşı olan yeni bölünmeler oluşturmak yerine ortak bir paylaşıma gitmek mümkün. Bu noktada Michael Marder ve Luce Irigaray ekolojik bir çözüm öneriyor.
Modern dünyada her şeyin maddeye indirgendiği, sorunun ve çözümün ekonomik yollarda arandığı düşünüldüğünde sunulan ekolojik çözüm ilkel bir yol gibi görünebilir çoğu kimseye. Bu noktada anlaşılması gereken, paylaşma ekolojisi ifadesinin, fiziksel olarak öze dönmekten çok düşünsel bir özü ifade ettiği.
Paylaşılabilir hale gelmenin yolu araya sınırlar koymaktan değil, uyum içinde çalışan bölümlerden meydana geliyor. Bu noktada doğal çevreye ve doğal kimliğimize dönmek, öncelikle doğaya kulak vermeyi gerektiriyor. Doğayı insanlıktan ayrı bir varlık olarak görmektense, tüm varlığı bir bütün olarak düşünüp “birlikte çalışmak” bir çözüm sunuyor.
Ancak bu şekilde, yaşanan sorunlardan kalıcı bir şekilde kurtulmak mümkün. Elbette modern dünyada maddi unsurlardan tamamıyla sıyrılmak mümkün değil. Nitekim burada sunulan öneri dağın tepesinde yalnız bir hayat sürmek veya vahşi hayata dönmek de değil. Kastedilen en basit ifadeyle “uyum”, dünyayı değiştirmek yerine onunla var olunduğunu kabullenme ve birlikte yaşamayı öğrenme çabasıdır.
Modernin getirisi olan kapitalizmi, Karl Marx’ın karşı önermesi komünizmi ya da insana dair herhangi bir ideolojiyi tartışmayı bırakıp acilen varlığın geri kalanını görmek, fark etmek gerekiyor. Michael Marder ve Luce Irigaray’ın yaklaşımıyla:
“Sahiplenmeyi ve el koymayı değil, farklılıklara dayanan ve bizi bunları işleyip geliştirmeye teşvik eden daha büyük bir bütün kapsamında katılımcılığı öngören bir düşünme ve yaşama şekli.”
Elbette var olan otoriteler, siyasi gücü elinde bulunduranlar için bu yaklaşım kolay kabul edilebilir değil. Her şeyin ekonomik bir merkeze oturduğu bir dünyada bu çok normal. Ayrıca gücü elinde tutmak isteyenlerin çabası da kaçınılmaz.
Fakat dünyanın geldiği durum göz önünde bulundurulduğunda doğayla uyumun aciliyeti de görmezden gelinemez bir seviyede. Yaşanılan problem, insandan ve yarattığı kurumlardan ibaret değil ve dünya artık kaçınılmaz değişimlerin içinde.
Fiziksel olarak görülen değişimler bunlar: milyonlarca canlıyı öldüren küresel ısınma, milyonlarca insanı eve kapatan küresel salgınlar… Bir son mümkünse eğer, bu yaşananlar ona yakın olduğumuzu gösteriyor.
Bir önlem almaya çalışıyorsak uyum içindeki doğa örneğinden yararlanmamız gerekiyor. Sürdürülebilir bir düzeni koruyamayıp canlılığa yuva olmuş doğayı yok eden bizsek, birlikte var olmayı öğrenmesi gereken de biziz.
En nihayet, otoritesini korumak için bir paylaşma ekolojisine karşı çıkması muhtemel liderler dahil, bir geleceğe sahip olmak nefes alabileceğimiz bir hava olmasına bağlı. Bunun için de yapılması gereken birlikte var olmayı öğrenmek.
Dünyada yaşanan sorunlara gerekçeler yaratmak, yeni sınırlar oluşturup geçici korumalar sağlamak mümkün. Bütün bunlar ancak “şimdi”yi kurtarabilir. Anı kurtarmanın ilerisine gidip, bir geleceğe sahip olmak istiyorsak varlığı sürdürülebilir kılmak zorundayız. Bu da ancak baktığımızı “görmek”le mümkün olabilir.
Yalnızca yaşanan sorunları görmek değil, önümüzdeki iyi örnekleri, bize “verilmiş” çözüm önerilerini de görmemiz gerekiyor. Bütün bunlar da bir paylaşma ekolojisinin, geleceğe var olma şansı tanıdığını gösteriyor.
Elbette bu gelecek; bütüne odaklanan, paylaşım fikrini benimseyen, varlığın tümüne ait bir “gelecek”. Michael Marder ve Luce Irigaray’ın da dediği gibi:
“Dünyanın bir geleceği olacaksa şayet, bu el koyup sahiplenmenin değil, paylaşmanın geleceği olacaktır. Kısacası, ancak paylaşımın ve paylaşılan bir dünyanın var olma şansı olacaktır.”
Dilara Kartal
