Engels’ten yapacağım bir alıntı üzerinden diyalektik yöntemi eleştirsem çok mu büyük bir ‘günah’ işlemiş olurum? Umurumda değil, çünkü günah hep çekicidir! O halde önce bir alıntı: “Kölelik olmadan, Yunan devleti, Yunan sanat ve bilimi olamazdı; kölelik olmadan, Roma İmparatorluğu da olamazdı. Ama Yunan kültürüyle Roma İmparatorluğunun kurduğu temel olmadıkça, modern Avrupa da olamazdı. Bütün iktisadi, politik ve ussal gelişmemizin, köleliğin hem evrensel olarak kabul edilmiş hem de gerekli olduğu bir durumdan oluştuğunu hiç unutmamalıyız. Bu anlamda şunu söyleyebiliriz: Eski çağın köleliği olmadan modern sosyalizm de olamazdı. … o zaman varolan koşullarda kölelik düzeninin kurulması ileriye atılmış büyük bir adımdı.” [Engels, Anti-Dühring, 216-217].
Nasıl ama? İnsanı marksizmden soğutacak bir analiz değil mi? Tümüyle teknisist bir bakış açısı ve erekselcilik söz konusu. Ekonomik indirgemecilik ve insanı önemsizleştirme çok açık ifade edilmiş. Yunan sanat ve biliminin kökeninde köleliğin yattığını iddia ediyor. Pisagorcular başta olmak üzere komün savunusu yapan felsefeciler v.b. yok sayılıyor bu arada. Çünkü Engels o dönem için köleliği ‘ileri bir adım’ olarak görüyor. O halde, o dönem eşitlik-özgürlük için mücadele eden hareketleri de bu ileri adımı engelleyen gerici hareketler olarak görecektir. Bundan bu sonuç çıkar. Demek ki o devirlerde yaşıyor olsa, Engels mücadele eden kölelere gidip ”Durun yapmayın, siz şimdi farkında değilsiniz ama aslında sizin ezilmeniz uzun vadede çok hayırlı olacak, komünizmin alt yapısı kuruluyor. Ses çıkarmayın!” deyip despotlardan yana olacak! İşte Stalin de işçilerin canını çıkarırken bu ”teoriyi” kullanıyordu. Kalkınma, sanayileşme v.b. ereği koyup işçilerin tüm haklarını törpülemiş, onları köleleştirmiş, sovyetleri de devletleştirmişti. Sonunda Rusya kalkınmıştı da! Peki bu ‘ileri bir adım’ mıdır? İşçilere göre hayır, ama Engels’e göre evet! Bu yazının yazılma gayesi işte budur. Sorunun diyalektikten kaynaklandığını gösterebilmeyi umuyorum.
Tarihsel açıdan bir şeyin ilerici sayılması için emeğin özgürleşmesi yönünde bir adım olması gerekir. Kölelik ise -adı üzerinde- böyle bir adım değildir. Ama Engels aktardığım sözlerinde emeğin özgürleşmesi açısından değil, tümüyle teknisist bir açıdan meseleye yaklaşıyor. Kölelik sonucu elde edilen birikim neticesinde, bin yıl sonra doğmuş olan bizler için kazanımlar bulunabilir elbet. O da sadece teknoloji açısından; yoksa gerici felsefeler, despotik devletler v.s. hiç de birer kazanım gibi görünmüyorlar. Engels’in olumladığı kölelikten günümüz seküler medeniyeti ve bilimi kadar günümüz gericiliği ve faşizminin de doğduğunu unutmamak gerekiyor. Engels’in ‘ileri bir adım’ olarak gördüğü köleci dönemden sonra daha ileri bir adım olarak gördüğü feodal dönem ve hatta Orta Çağın karanlığı geliyor! Tarih ileri mi akar hakikaten? İlericilikte neyi kıstas aldığımıza göre değişir. Sadece teknolojik gelişime bakarsanız böyledir kuşkusuz ama onca gelişim içinde yokluk çekenlere, hayatı kararan kadınlara, savaşlarda telef olanlara, Orta Çağ karanlığında yakılanlara sorun bir de!.. Kölelik ileri bir adımdı deyince Engels köleler dışında herkesi ikna eder herhalde!
Kölelikten serfliğe geçiş ileri bir adım olarak görülebilir. Ama ilkel komünal toplumun göreli özgür emekçisinin köleliğe düşmesi bir ilerleme falan değildir. Bu bir düşüştür. Bu düşüşün belki tarihsel olarak kaçınılmaz olması, bunun bir düşüş olduğunu reddetmeyi gerektirmez. Kölelikten serfliğe geçiş de –emeğin tahakküm edilmesi devam ettiği için- en fazla reform anlamı taşır ve kurtuluş getiren bir devrim anlamına gelmez. Hele ki üretim ilişkileri üretici güçlerin önünde engel haline gelmeden evvel, yani köle emeği üretici güçleri geliştiriyorken böyle bir refomun bile olamayacağı iddiası baştan sona rezalettir. Engels’i zaman makinesine koyup Spartaküs’ün yanına ışınlasak, köle emeği üretici güçleri geliştirirken Spartaküs’e hayalperest muamelesi yapacak, kölelik üretici güçlerin gelişimi önünde engel haline geldiğinde ise en ‘fazla’ serflik önerecekti! Spartaküs serfliği değil özgürlüğü talep ettiği için de Engels’den fırçayı yiyecekti. Burada, emeğin özgürleşmesi ve kendini olumlamasını temel alan değil (halbuki böyle olmalıydı – Spartaküs’te böyledir), emeği karşıtının onu olumsuzladığı haliyle (yani ‘köleleştirilmiş emek’ olarak) değerlendirip o diyalektik tahakküm ilişkisi içinde hareket ettirebilen bir zihniyet var. Buna ekonomik indirgemecilik diyebiliriz. Bu zihniyet geçmişe bakarken ‘durum tespiti’ yapıyor gibi görünebilir ama aynı zihniyetle geleceğe baktığında, üretici güçler gelişiyor diye işçilerin canını çıkarmaya kalkan bir Stalin görürüz. Ya da Batıya yetişmek, hızlı kalkınmak, sanayileşmek için taylorist iş disiplinine sığınan bir Lenin görürüz. Erekselcilik işte bu noktada devreye girer.
Bir başka örnek verelim; emekçi insanın özgürleşmesini önemsemeyen ekonomik indirgemeci bir mantıkla meseleye bakarsak, örneğin o dönemlerdeki Emeviler, sonradan ortaya çıkan özgürlükçü-komünal Karmatilere göre daha ‘ilerici’ sayılır! Çünkü Karmatiler özgürlükçüydü, Emeviler ise köleliği barındırıyordu ve dolayısıyla maddi koşulları daha hızlı geliştiriyordu!
İkinci husus şudur: Bence komünal toplumdan köleliğe geçen emekçi ileri bir adım atmamıştır (zira bunu böyle tanımlamak özgürlüğe değil insan mutluluğunu dışlayan bir teknolojik gelişim fetişizmine odaklanıldığını gösterir) ama kölelikten serfliğe geçiş belki ileri bir adım olarak görülebilir. Bu noktadaki eleştirim, Engels’in diyalektikçi zihniyetinin köleler için serf haline gelmekten başka bir çıkış yolu tanımıyor olmasınadır. Yani emeğin tahakküme alınmasını reforme edip tahakkümü bu kez de feodalizm altında yeniden üretmek dışında bir çözüm sunmuyor diyalektik. Çünkü Engels köleliği karşıtını olumsuzlamaya kapatıyor, buna göre onlar en fazla efendilerini sıkıştırıp kölelik şartlarında biraz kolaylık isteyebilir. Veya kendilerine yeni efendiler(feodal beyler) bulabilir. Oysa çok daha fazlasının istendiğini ve denendiğini Spartaküs’ten, Pisagorculardan, Gnostiklerden, sonra da Karmatilerden v.b. görüyoruz. Engels o devirlerde yaşasaydı tüm bunlara köleliğe karşı serfliği önerip daha fazlasını ütopiklikle suçlayarak karşı çıkacaktı. Engels emeğin özgürleşmesini, kendini olumlamasını, bunun politikasını yapmayı görmüyor. O dönem bunun politikası yapılabilirdi, nitekim üstte saydığım örneklerde yapıldı da. O günkü maddi koşullarda komünizm olmazdı ama ‘’ilkel’’ komünal toplumun özgürlükçü ilişkiselliği, imparatorlukları yıkıp ele geçirilecek birikim ve alt yapı kullanılarak yeniden üretilebilirdi (ki Roma’da saraylar, kanalizasyonlar, su şebekeleri v.s. bile vardı). Bunun için diyalektikten çıkıp antagonizmaya bakmak gerekiyordu.
Diyalektik çelişki kendini karşıtını olumsuzlama üzerinden yeniden üretir; dolayısıyla karşıtını da yeniden üretir ve bu yüzden tahakküm ilişkisini reforme eder en fazla. Diyalektik, tahakkümün felsefesidir. Antagonizma ise uzlaşmaz çatışmadır, kendini olumlayarak karşıtını yok eder. Antagonizma, diyalektiğin basit bir uzantısı değildir; diyalektik tahakküm ilişkisinden çıkışa dayanır. Örnekleyecek olursam; diyalektik, köle ile köle sahibi arasındaki çelişkiden hareket eder; kölelerin hak elde edip serf haline gelmesine varır. Antagonizmik çatışma ise emek ile köle emeği (yani köleleştirme; egemenlerin emeği olumsuzlayarak/köleleştirerek kendilerini/egemenliklerini olumladıkları diyalektik tahakküm ilişkisi) arasındadır. Bu çelişki, tahakkümden çıkışı, emeğin kendini olumlamasını ve serfliği değil emekçinin özgürleşmesini getirir. Varacağı yer, Komünün kuruluşudur. Engels’in indirgemeci ve insanı talileştiren bakış açısı diyalektik yönteminden kaynaklanıyor.
Engels tarihe bakarken hep sermayenin olumsuzladığı emek üzerinden hareket ediyor, emeğin kendini olumlaması üzerinden hareket etmiyor. Diyalektik ilişki, karşıtını olumsuzlayarak kendini olumlamaya dayanır. Böylece karşıtını da yeniden ve yeniden üretirsin. Köleliğe diyalektik gözlükle bakarsan, köle sahibini olumsuzlama üzerinden köleyi olumlama yoluna gider ve serfliğe varırsın. Emeğin, kendini olumsuzlayan tahakkümden, yani köleleştirilmeden çıkışını ve bu yolla kendini olumlamasını düşünmek gerekirdi oysa. Diyalektik üzerinden gitmek, karşıtını da yeniden ürettiği için, sınıfsız topluma asla varamaz; yapabileceği şey en fazla tahakkümü reforme edip yeniden üretmekten ibarettir. Nitekim tarihte de buna yol açmıştır. Engels tarihi bu gözlükle okuyor. Engels diyalektikçi olduğu için emeğin kendini gerçekleştirmesine bakmıyor hiç. O hep köle görüyor, serf görüyor, sonra da ‘ücretli emek’ görüyor. Yani hep egemenlerin öznelliğini yansıtan (kendi öznelliğini değil) bir ezilen sınıf görüyor. Diyalektikte taraflar karşısındakini kendine göre özneleştirerek nesneleştirir. Köle, serf, ücretli emek v.b. egemenlerin nesnesidir. Bunlar üzerinden tarihi okursak, tarihin akışını diyalektiğe kapatırsak kölelikten sonra anca serflik gelir tabi! Ama emeğin var olmak için karşıtına gereksinimi yoktur. O, kendini olumlayarak karşıtını olumsuzlar ve ortadan kaldırır. Önemli olan, egemenin diyalektiği içine sıkışıp tahakkümü revize etmek (yani sınıf mücadelesi) değil, iktidar diyalektiğinden otonomlaşıp kendini olumlamak(yani sınıfsızlaşmak)tır.
Bize göre komünizmin maddi koşulları var mı şu an dünyada? Eğer yoksa, bu koşullar yaratılana dek ücretli emek olarak sınıflaştırılmayı ve artı değer sömürüsünü ‘üretici güçleri geliştirdiği’ gerekçesiyle savunuyor muyuz? Diyalektik yöntemin mantığı bunu savunmaya varıyor. En ‘iyi’ ihtimalle bu sömürüyü ve birikimi kapitalist piyasada değil de sosyalizm adı altındaki devlet kapitalizminde yapmayı salık veriyorlar. Diyalektikçi çizgi, tahakkümü yeniden üretmek dışında sonuç vermedi. Çünkü emeğin kendini olumlamasına, yani kendi yaşamını yönetmesine dayanmıyordu.
Marksizmin bu ‘sakat’ algılanışı onun diyalektiğinin ‘dümdüz’ anlaşılmasından kaynaklanıyor. Materyalizmin diyalektik yorumu, mücadeleyi ‘alt yapının gelişimine’ kapatıp özgürleşmenin ırzına geçiyor. Sosyalizmi ileride ulaşılacak bir cennet gibi tasavvur etmenin yolunu açıyor. Ona ulaşılana dek, ‘üretici güçler gelişsin’ diye emekçilerin canını çıkarıyorlar. (Halbuki en büyük üretici güç insandır). Lenin de yine bu aynı mantıkla taylorizmi benimsemişti. Mesele bürokrasi sorunundan da evvel bu diyalektikçi zihniyette. Diyalektik, devleti ve aşkınsal iktidarı türetip duruyor. Devlet de bir sınıf üretme ilişkisi olduğu için sınıfsız topluma ulaşamadan yozlaşma ve çözülüş yaşanıyor. Stalinizmi eleştirmek gerekli fakat yetersiz, onun teorik arka planını da görmek gerekiyor. Bu teorik temeli diyalektik yöntem oluşturuyor.
Emeği, sermayenin sınıflaştırma diyalektiğinden çıkarmak gerekiyor. Bunun için evvela zihnen diyalektikçilikten çıkmak lazım. Diyalektik, tahakkümün felsefesidir çünkü. İster istemez yabancılaşmaya ve metafizikçi zihniyetin yeniden üretimine sebep oluyor. Diyalektiğin deli gömleğinden kurtulmuş bir materyalizm lazım bize. Spinoza’dan, Foucault’tan, Negri’den, Hardt’tan, Deleuze’den, Guattari’den, hatta anarşistlerden öğrenilecek çok şey var.
Yazıya Ek: İnsan kendini olumlama yönünde politikleşmezse ve bu yönde bir praksis geliştirmezse, şuursuz varlıklar gibi diyalektik işleyişe tabi olur. Köleden en fazla serf olur, o da artık kölelik sistemi işleyemez hale gelince… Bu noktada Engels doğrudur. Hatası ya da hatası demeyelim de, görünmezleştirdiği seçenek şudur: İnsan akıllı ve canlı bir varlıktır. Kendini olumlama yönünde politikleşip tarihteki diyalektik tahakküm ilişkilerini aşabilir. En başta savunulması gereken budur. (Bu kısa açıklamayla ‘Devrimci Marks’ ile ‘Bilim Adamı Marks’ ayrımını da öpüştürüp barıştıralım.). Diyalektik ilişki, sınıflar arasında olur; emeğin sınıfsızlaşmak üzere praksisi ise sınıfsal diyalektikten özgürleşmeyi içerir.
Doğadaki diyalektik, emekçiler kendilerini gerçekleştirmek/olumlamak üzere harekete geçmediği sürece tarihte de işler, nitekim işlemiştir. Ama devrimcilerin vurgu yapması gereken, tarihin diyalektik akışına kapılmak değil, emeğin kendini olumlamasının altını çizerek tarihsel süreçte kendini yeniden üreten diyalektik tahakküm ilişkisinden çıkmaktır. Emek, nesneleştiği sürece doğadaki diyalektik tarihte de sürer. Çünkü egemenler, karşıtlarını/emekçileri olumsuzlayarak/sınıflaştırarak kendilerini üretirler. Tarihteki diyalektik budur. Bizim çıkmamız, aşmamız gereken bir şeydir. Emek canlıdır ve akıllıdır, kendini gerçekleştirebilir, yani sınıflaştırılmayı reddedebilir. Komünal bir özgürlüğü talep edebilir. Nitekim 2000 sene evvelki Spartaküs’te bile bunu talep etmiştir. Bu olanak her zaman var. Doğadaki diyalektik, nesnenin karşısındakini olumsuzlamak üzerinden kendini ve karşısındakini yeniden üretmesine dayanır. ‘Kendinde sınıf’ olunduğu sürece emekçiler de sermayenin onları olumsuzladığı biçimde (yani bir sınıf olarak) özneleşerek -aslında- nesneleşirler ve ‘sınıflaştırmanın diyalektik ilişkisi’ devam eder. İnsan toplumundaki diyalektik -karşıtını olumsuzlayan/tahakküm eden içeriği yüzünden- sınıflaştırmayı üretir. Doğada bu bir sorun yaratmaz, ama insan toplumunda -insanın duyguları olduğu için- bu bir tahakküm-özgürleşme kapsamına girer. Doğadaki diyalektik sorun yaratmaz, ama insan toplumunda sınıflaştırmayı, tahakkümü yaratır. Tarihteki diyalektiği ondan özgürleşmek için bilmeliyiz sadece.
Kısacası: Doğada diyalektik vardır (şimdilik aksini iddia etmeyeyim, yavaş yavaş…) ve bu bizim için sorun değildir. İnsan toplumunda da insan şuursuz davrandığı sürece diyalektik vardır, bu durum tahakküm ilişkisini üretir. Bu bir sorundur. Tabi doğa için değil sadece insan için sorundur. İnsan kendini gerçekleştirme arzusuna dayanarak diyalektik tahakküm ilişkisinden otonomlaşabilir. Devrimcilerin savunması gereken budur. Öbür türlü zaten tarihin diyalektiği kendi yatağında akacaktır.
