Bir zamanlar saat, zamanı gösterirdi. Şimdi bileğimizdeki küçük parlak kutu, kalbimizin ritmini, uykumuzun derinliğini, attığımız adımı, yaktığımız kaloriyi ve bazen de içimizde büyüyen kaygıyı ölçüyor. Sabah uyandığımızda bize kaç puanlık bir insan olduğumuzu bildiriyor: uykun zayıf, stresin yüksek, hareketin az. Modern insan, aynaya bakmadan önce uygulamaya bakıyor. Çünkü beden artık yalnızca yaşanan bir yer değil; ölçülen, puanlanan ve pazarlanan bir veri alanı.
Giyilebilir teknolojiler bize sağlık vaadiyle yaklaşıyor. Daha fit olacağız, daha düzenli uyuyacağız, kalp ritmimizdeki sapmaları erkenden fark edeceğiz. Bunların hepsi gerçek faydalar. Fakat mesele şu: Bu cihazlar yalnızca bize çalışmıyor. Her adımımız, her nabız değişimimiz, her uykusuz gecemiz devasa veri havuzlarına küçük ama değerli bir damla olarak ekleniyor. Büyük veri şirketleri için bedenimiz, sürekli sinyal üreten bir maden sahasına dönüşüyor. Altın değil, nabız çıkarıyorlar.
Bedenin yeni para birimi: biyolojik veri
Bir adım sayısı tek başına masum görünür. Fakat milyonlarca insanın adım verisi, yaş, konum, alışveriş alışkanlığı, hava durumu, iş temposu ve sosyal medya davranışıyla birleşince bambaşka bir şeye dönüşür: öngörü makinesine. Şirketler yalnızca dün ne yaptığınızı değil, yarın neye ihtiyaç duyacağınızı tahmin etmeye çalışır. Koşu ayakkabısı mı alacaksınız? Sigorta riskiniz artıyor mu? Stresli dönemlerde daha fazla şekerli ürün mü tüketiyorsunuz? Kalbiniz hızlandığında reklama daha açık mısınız?
Veri madenciliğinin en ürkütücü yanı, tek bir verinin değil, veriler arasındaki ilişkinin değerli olmasıdır. Nabzınız bir sayı değildir; bağlamla birleştiğinde ruh halinizin, yaşam tarzınızın, hatta ekonomik kırılganlığınızın ipucu olabilir. Gece sık uyanıyorsanız, bu sadece uyku problemi değildir; iş stresi, borç baskısı, yalnızlık veya yaklaşan bir hastalığın istatistiksel gölgesi olabilir. Algoritma, sizin kendinize bile itiraf etmediğiniz örüntüleri fark edebilir.
Rıza verdik mi, yoksa yorulup kabul mü ettik?
Elbette çoğumuz uygulamayı kurarken kullanım koşullarını onaylıyoruz. Fakat bu onay ne kadar bilinçli? Otuz sayfalık hukuki metinlerin sonunda beliren kabul et düğmesi, çağımızın en güçlü büyülerinden biri. Kullanıcı, hizmete erişmek için mahremiyetinden küçük parçalar bırakıyor. Buna rıza demek kolay; ama bazen bu, dijital dünyanın kapısında ödenen görünmez bir geçiş ücreti.
Daha da ilginci, gözetimin artık dışarıdan dayatılmaması. Onu biz satın alıyoruz, şarj ediyoruz, bileğimize takıyoruz ve verimiz eksik ölçülmesin diye uyurken bile çıkarmıyoruz. Eski gözetim kuleleri sertti; yenileri şık tasarımlı, su geçirmez ve titreşimli. Bize emir vermiyorlar, hedef koyuyorlar. On bin adım at, daha iyi uyu, sakinleş, nefes al. Kulağa yardımsever geliyor. Fakat her hedef, aynı zamanda bir norm üretir. Bugün sağlıklı olmak, yalnızca iyi hissetmek değil; verilerle kanıtlanabilir olmak anlamına geliyor.
Bu noktada sorun teknolojinin kendisi değil, sahiplik ve şeffaflık meselesidir. Verinin kimde olduğu, nasıl işlendiği, kimlerle paylaşıldığı ve hangi kararları etkilediği belirleyici hale gelir. Bir sigorta şirketi, uyku düzeninizi prim hesaplamasına dahil ederse ne olur? İşverenler çalışanların stres seviyesini ölçmek isterse buna sağlık programı mı deriz, yoksa biyometrik disiplin mi? Kalp ritminiz romantik bir şiirde yaşamın müziğidir; veri tabanında ise risk puanı.
Çıkış kapısı nerede?
Çözüm, cihazları kırıp ormana kaçmak değil. Giyilebilir teknolojiler gerçekten hayat kurtarabilir. Kalp ritim bozukluklarını saptayabilir, yaşlı bireylerin düşmelerini bildirebilir, kronik hastalık yönetimini kolaylaştırabilir. Fakat fayda, denetimsiz veri iştahını aklamamalı. Kullanıcıya gerçek veri sahipliği, kolay silme hakkı, açık algoritmik açıklamalar ve varsayılan olarak mahremiyet sunulmalı. Sağlık verisi, reklamcılığın baharatı olmamalı.
Belki de yeni dijital çağın en temel sorusu şudur: Bedenimizden çıkan sinyaller kime aittir? Nabzımızı biz mi taşırız, yoksa nabzımız bizi pazara mı taşır? Bileğimizdeki cihaz bize kendimizi tanıma imkanı veriyorsa kıymetlidir. Ama bizi bizden daha iyi tanıyan şirketlerin ticari kehanetlerine yakıt oluyorsa, orada durup düşünmek gerekir. Çünkü insan, yalnızca ölçülebilen şey değildir. Bazen en hayati veri, ölçüm ekranına düşmeyen o sessiz itirazdır: Ben bir ürün değilim.