Bir fincan kahveyi masada bıraktığınızda olan şey, imparatorluklara, şirketlere, mezheplere ve hatta arkadaş gruplarına da olur: sıcaklık farkı kaybolur, hareket yavaşlar, canlılık söner. Termodinamiğin ikinci yasası bize kapalı sistemlerde entropinin arttığını söyler. Yani düzen, kendi haline bırakılırsa, nazikçe değil; gayet kararlı biçimde dağılır. Toplumlar elbette molekül yığını değildir, ama bazen moleküllerden daha inatçı biçimde aynı yasayı taklit ederler.
Açık sistem olmak: yaşamanın teknik adı
Canlı bir organizma, şehir ya da kültür, düzenini içeriden mucize üreterek korumaz. Dışarıdan enerji alır, bilgi alır, insan alır, fikir alır; sonra atık üretir, hata düzeltir, gereksiz yükleri dışarı atar. Açık sistemler termodinamiğinde buna dengeden uzak düzen denir. Bir mum alevi, sürekli yakıt ve oksijen aldığı için biçimini korur. Bir toplum da benzer biçimde eğitim, ticaret, göç, tartışma, bilimsel veri, sanatsal provokasyon ve teknolojik etkileşimle kendini taze tutar. Kapıları kapatmak, alevin üzerine fanus indirmek gibidir: önce romantik görünür, sonra oksijen biter.
Toplumsal entropi, sokaklarda rastgele uçuşan atomlar anlamına gelmez. Daha incelikli bir şeydir: kurumların hantallaşması, dilin klişeye dönüşmesi, liderliğin ritüelleşmesi, eleştirinin ihanet sayılması, gençlerin enerjisinin itaat eğitimine gömülmesi. Kapalı topluluklarda bilgi dolaşımı azalınca, sistem kendi hatalarını göremez. Aynalar çoğalır, pencereler azalır. Herkes aynı şeyi duyar, aynı şeyi tekrarlar, aynı düşmandan korkar, aynı efsaneye sarılır. Bu durum düzen gibi görünür; oysa çoğu kez donmuş bir düzensizliktir.
Burada kritik nokta şudur: bilgi de enerji gibidir, akmazsa çürür. Bir köyün, kurumun veya ulusun dışarıdan yeni veri almaması, yalnızca cehalet üretmez; karar alma mekanizmasını bozar. Çünkü çevre değişir. İklim değişir, pazar değişir, teknoloji değişir, komşular değişir, hastalıklar değişir. Kapalı sistem ise eski haritayı kutsal metin ilan eder. Sonra ne olur? Harita güzelce çerçevelenir, törenlerde taşınır, çocuklara ezberletilir; fakat arazi çoktan başka bir yere gitmiştir.
Çöküş neden gürültülü değil, çoğu zaman sessizdir?
Entropik çöküş genellikle dramatik bir patlama olarak başlamaz. Önce mizah kaybolur. Sonra soru sorma becerisi. Ardından yetenekli insanlar ya susar ya gider. Geriye, sistemin kendi kendini alkışladığı yankı odaları kalır. Bu odalarda başarı rakamları parlatılır, başarısızlıklar dış düşmanlara bağlanır, yeni fikirler ahlaki tehdit gibi etiketlenir. Böylece toplum, kendi metabolizmasını yavaşlatır. Kalp hâlâ atıyordur, ama kan dolaşımı zayıflamıştır.
Açık sistem olmanın bedeli vardır: rahatsızlık. Dışarıdan gelen bilgi, mevcut düzenin rahat koltuğuna çivi koyar. Yabancı fikirler, eski alışkanlıkları sorgulatır. Yeni teknolojiler meslekleri dönüştürür. Sanat, kutsal kabul edilen kalıpları gıdıklar. Bilim, güzel yalanların üstüne soğuk su döker. Fakat tam da bu rahatsızlık, sistemin canlı kaldığını gösterir. Bağışıklık sistemi hiç mikrop görmeyen beden güçlü değildir; kırılgandır. Hiç itiraz duymayan toplum da birlik içinde değil, uyuşmuş olabilir.
Elbette termodinamiği topluma birebir uygulamak mekanik bir indirgeme olur. İnsanlar gaz molekülü değildir; sembol üretir, anlam kurar, isyan eder, bağışlar, öğrenir. Yine de açık sistem fikri güçlü bir pusula sunar. Bir topluluk dışarıdan enerji ve bilgi almayı keserse, kendi iç kaynaklarını tüketmeye başlar. Önce geçmişin mirasını harcar, sonra kurumların güvenini, sonra insanların umudunu. En sonunda geriye devasa bir kabuk kalır: adı toplumdur, ama içindeki canlı dolaşım bitmiştir.
Çözüm basit ama kolay değildir: pencereleri açmak. Bilimsel merakı desteklemek, farklı sesleri düşmanlaştırmamak, eğitimde ezber yerine keşfi koymak, enerji kaynaklarını çeşitlendirmek, kültürel alışverişi korku değil besin saymak. Toplumlar nefes alan varlıklardır. Nefes almak ise iki hareket ister: içeri almak ve dışarı vermek. Sadece içine kapanan boğulur; sadece dışarıya savrulan da dağılır. Bilgelik, geçirgen ama omurgalı olmaktır. Entropiye karşı en iyi savunma budur: yaşayan, öğrenen, değişen bir açıklık.