Bir bardağı masadan düşürdüğünüzü düşünün. Cam parçaları zemine şaşırtıcı bir kesinlikle yayılır; bazıları koltuğun altına kaçar, bazıları ışığı küçük bıçaklar gibi yansıtır. Fakat aynı sahnenin tersini hiç görmeyiz: Parçalar zıplayarak birleşmez, çatlaklar kapanmaz ve bardak masanın üzerine usulca geri çıkmaz. Bu yalnızca alışkanlığımızın değil, fiziğin de hükmüdür. Zamanın gündelik hayatta hissedilen yönünü, büyük ölçüde termodinamiğin ikinci yasası açıklar: Yalıtılmış sistemlerde entropi, yani mümkün mikroskobik düzenlenişlerin ölçüsü, azalma eğiliminde değildir.
Düzenin değil, olasılığın dili
Entropiye kaba biçimde düzensizlik demek yararlıdır ama eksiktir. Asıl mesele olasılıktır. Sağlam bir bardakta moleküller, belirli bir biçimi koruyacak şekilde sınırlanmıştır. Bardak kırıldığında ise aynı atomlar çok daha fazla konum ve hareket olanağı kazanır. Parçaların zemine dağılmış hâli, sağlam bardak hâlinden ölçülemeyecek kadar fazla sayıda mikroskobik duruma karşılık gelir. Bu yüzden kırılma yasak olmayan bir olay değil, ezici çoğunlukla beklenen olaydır.
Teoride, tüm parçacıkların hızları ve konumları olağanüstü hassaslıkla tersine çevrilirse bardak yeniden birleşebilir. Ne var ki bu, okyanustaki her dalganın aynı anda kıyıdan çekilip tek bir damlada toplanmasını beklemek gibidir. Fizik yasaları çoğu temel düzeyde zaman bakımından simetrik görünse de çok parçacıklı dünyada olasılık simetrik değildir. Geçmişten geleceğe giderken sistemler, nadir ve kısıtlı durumlardan daha tipik ve geniş olasılık uzaylarına yayılır.
Yaşam entropiye karşı mı?
İlk bakışta yaşam bu yasaya meydan okuyor sanılabilir. Hücreler dağınık moleküllerden son derece karmaşık yapılar kurar; tohumlar ağaca, yumurtalar canlılara dönüşür. Ancak yaşam entropinin düşmanı değil, onun becerikli bir muhasebecisidir. Bir organizma kendi içinde düzen kurarken çevresine ısı, atık ve dağılmış enerji yayar. Buzdolabı içini soğuturken arkasını ısıtır; canlı da bedenindeki düzeni, çevresindeki toplam entropi artışı pahasına sürdürür.
Bu bakımdan yaşam, evrenin termodinamik akıntısına karşı kürek çeken bir istisna değildir. Akıntıdan enerji devşiren, kısa süreli adacıklar kuran bir süreçtir. Güneşten gelen düşük entropili enerji, bitkiler tarafından kimyasal bağlara çevrilir; besin ağları bu farkı kullanır; sonunda enerji daha yayılmış ısı olarak uzaya dağılır. Hayatın zarafeti, düzeni bedelsiz yaratmasında değil, bedeli doğru yere ödemesinde yatar.
Felsefi sonuç: Zaman, kaybın ve anlamın zemini
Entropinin felsefi gücü burada başlar. Hatıralarımızın geçmişe ait olması, yaşlanmanın geri sarılmaması ve kararlarımızın iz bırakması, zamanın yönüyle ilişkilidir. Bir yumurtayı kırmak kolay, onu kabuğuna ve sarısına eksiksiz döndürmek neredeyse imkânsızdır. Bu asimetri, eylemlerimize ağırlık verir. Eğer her şey kusursuzca geri alınabilseydi, sorumluluk, onarım ve yas kavramları çok başka görünürdü.
Yine de entropi karamsarlık öğretisi değildir. Kırılan bardağın geri gelmemesi, hiçbir şeyin yapılamayacağı anlamına gelmez; yalnızca onarımın geçmişi silmek değil, yeni bir düzen kurmak olduğunu söyler. Parçaları yapıştırabilir, camı dönüştürebilir, yerine başka bir bardak koyabiliriz. İnsan hayatı da böyledir: Zaman bizi eski hâlimize iade etmez, fakat ileriye doğru yeni biçimler üretme imkânı verir. Entropi, her şeyin dağıldığını fısıldarken yaşam şu cevabı verir: Dağılan malzemeyle anlamlı bir şey daha yap.