Bir bardağı masadan düşürdüğünüzü düşünün. Cam parçaları zemine şaşırtıcı bir kesinlikle yayılır; bazıları koltuğun altına kaçar, bazıları ışığı küçük bıçaklar gibi yansıtır. Fakat aynı sahnenin tersini hiç görmeyiz: Parçalar zıplayarak birleşmez, çatlaklar kapanmaz ve bardak masanın üzerine usulca geri çıkmaz. Bu yalnızca alışkanlığımızın değil, fiziğin de hükmüdür. Zamanın gündelik hayatta hissedilen yönünü, büyük ölçüde termodinamiğin ikinci yasası açıklar: Yalıtılmış sistemlerde entropi, yani mümkün mikroskobik düzenlenişlerin ölçüsü, azalma eğiliminde değildir.
Düzenin değil, olasılığın dili
Entropiye kaba biçimde düzensizlik demek yararlıdır ama eksiktir. Asıl mesele olasılıktır. Sağlam bir bardakta moleküller, belirli bir biçimi koruyacak şekilde sınırlanmıştır. Bardak kırıldığında ise aynı atomlar çok daha fazla konum ve hareket olanağı kazanır. Parçaların zemine dağılmış hâli, sağlam bardak hâlinden ölçülemeyecek kadar fazla sayıda mikroskobik duruma karşılık gelir. Bu yüzden kırılma yasak olmayan bir olay değil, ezici çoğunlukla beklenen olaydır.
Kaos teorisi doğada görünüşte kaotik ya da rastlantısal olan süreçleri ele alır. Kaosun sözlük tanımı düzensizliği, karışıklığı, rastlantısallığı ya da tesadüfiliği akla getirebilir: hedefsiz, amaçsız ya da ilkesiz rasgele bir hareket. Ama nesnel süreçlere saf “tesadüf”ün karışması, fiziksel olmayan yani metafizik faktörlere davetiye çıkarır: kapris, ruhsal ya da ilâhi müdahale. Yeni kaos bilimi “tesadüfi” olaylarla ilgilendiğinden derin felsefi anlamlara sahiptir. Daha önce rastlantısal ve kaotik olduğu düşünülen doğal süreçlerin, şimdi bilimsel anlamda yasalara uygun oldukları ortaya çıkmıştır ve bu da determinist nedenler için bir temel anlamına gelmektedir. Dahası, bu keşif, evrensel demesek bile, o kadar geniş bir alana yayılmıştır ki, bütünüyle yeni bir bilime yol açmıştır; kaosun incelenmesi. Bu, tüm bilim dallarına uygulanabilen ve bazılarının devrim dedikleri yeni bir bakış açısı ve metodoloji oluşturmuştur.