Bir sınıfta çocuklara yıldız veriliyor, bir şirkette çalışanlara liderlik tablosu açılıyor, bir uygulama her gün giriş yaptığınız için sizi konfetiyle karşılıyor. İlk bakışta masum: biraz eğlence, biraz motivasyon, biraz da sıkıcı işleri katlanılır kılma sanatı. Fakat soruyu tersinden sorduğumuzda hava değişir: İnsan kendi anlamını kuran bir varlık mı, yoksa doğru zamanda verilen küçük ödüllerle yönlendirilen parlak gözlü bir denek mi?
Skinner kutusu, davranışçılığın en meşhur sahnelerinden biridir. Bir hayvan belirli bir davranışı yaptığında ödül alır; zamanla davranış pekişir. Hele ödül düzensiz aralıklarla geliyorsa, sistem daha da güçlü çalışır. Kumar makinelerinin, sosyal medya bildirimlerinin ve bazı oyunlaştırılmış platformların büyüsü buradadır: Ne zaman ödül geleceğini bilmezsiniz, bu yüzden bir kez daha denersiniz. Bir kez daha tıklarsınız. Bir kez daha tamamlarsınız.
Oyun mu, kafes mi?
Oyunlaştırma kötü olmak zorunda değildir. İnsan zihni hedefleri, geri bildirimi ve ilerleme duygusunu sever. Bir öğrenci karmaşık bir konuyu küçük adımlara bölerek öğrendiğinde, anlık geri bildirim aldığında ve gelişimini gördüğünde gerçekten güçlenebilir. Bir çalışan, soyut performans baskısı yerine somut hedeflerle ne yaptığını daha iyi kavrayabilir. Bu anlamda oyunlaştırma, iyi tasarlandığında öğrenmenin haritası olabilir.
Fakat harita ile labirent arasındaki çizgi incedir. Eğer sistem kişinin merakını büyütmek yerine yalnızca itaatini ölçüyorsa, artık eğitimden değil koşullandırmadan söz ederiz. Eğer çalışan, yaptığı işin anlamını değil sadece puanını düşünmeye başlıyorsa, emek içten dışa doğru çürür. İnsan, bir hedefe yürüyen özne olmaktan çıkar; ekranın istediği hareketleri yapan bir kullanıcıya dönüşür.
Psikolojide içsel ve dışsal motivasyon ayrımı burada kritikleşir. İçsel motivasyon, bir şeyi anlamlı, ilginç veya değerli bulduğumuz için yapmaktır. Dışsal motivasyon ise ödül, ceza, onay veya statü için hareket etmektir. Sorun ödülün varlığı değil, ödülün ruhu işgal etmesidir. Çocuğa kitap okuduğu için sürekli rozet verirseniz, bir süre sonra çocuk kitabın büyüsünü değil rozetin parıltısını kovalamaya başlayabilir. İşte o an masal ölür, katalog başlar.
İş yerinde de benzer bir oyun oynanır. Günlük hedefler, puan panoları, performans nişanları ve mikro ödüller çalışanı canlı tutuyor gibi görünür. Ama bazen bu sistemler, güvenin yerine ölçümü, ustalığın yerine hızı, karakterin yerine görünürlüğü koyar. Her şey ölçülürken ölçülemeyen şeyler kaybolur: sezgi, dayanışma, sessiz emek, derin düşünme, ahlaki itiraz. Bir insanın değeri ekranda yeşil yanan kutucuklara indirgenirse, organizasyon verimli görünür ama ruhsal olarak fakirleşir.
Jung olsaydı ne derdi?
Jungiyen bir gözle bakarsak, oyunlaştırma modern insanın gölgesiyle flört eder. Dışarıdan neşeli bir oyun gibi görünür; içeride ise kontrol arzusu, belirsizlik korkusu ve insanı tahmin edilebilir hale getirme tutkusu saklanır. Kurumlar insanın karmaşıklığından ürker. Çünkü karmaşık insan soru sorar, direnç gösterir, anlam ister. Oysa puanlanan insan daha kolay yönetilir. Kafesin demirleri görünmezdir; bildirim sesiyle çalar.
Yine de mesele basit bir teknoloji düşmanlığı değildir. Sorun oyunlaştırmanın kendisi değil, onun hangi insan tasavvuruna hizmet ettiğidir. Eğer insanı tembel, dürtüsel ve sürekli dürtülmesi gereken bir organizma sayıyorsak, kurduğumuz sistem de Skinner kutusuna benzeyecektir. Eğer insanı öğrenen, anlam arayan, sorumluluk alabilen ve kendi yolunu inşa edebilen bir varlık olarak görüyorsak, oyunlaştırma ancak destekleyici bir iskele olabilir; evin kendisi değil.
Etik oyunlaştırma için birkaç ilke şarttır: Ödül, anlamın önüne geçmemeli; ölçüm, insanı tek boyuta indirmemeli; rekabet, utanca ve kıyas bağımlılığına dönüşmemeli; kullanıcı sistemi anlayabilmeli ve gerektiğinde reddedebilmelidir. En önemlisi, oyun kişiyi daha özgür, daha yetkin ve daha bilinçli kılıyor mu, yoksa sadece daha uyumlu mu yapıyor? Bu soru pusuladır.
Sonuçta hepimiz biraz ödül severiz. Bir aferin, bir ilerleme çubuğu, bir tamamlandı işareti ruhumuza küçük bir şeker verir. Fakat insan ruhu şekerle beslenmez; anlam, ilişki, ustalık ve özgürlük ister. Eğitimde ve iş yerinde oyunlaştırma, insanın içindeki ateşi koruyorsa değerlidir. Ama o ateşi söndürüp yerine yanıp sönen bir led koyuyorsa, artık oyun oynamıyoruz demektir. Kutunun içindeyiz; sadece kafesin duvarlarına renkli rozetler asılmıştır.