Satranç tahtasında vezir yalnızca bir taş değildir; hareket özgürlüğünün, gücün, kontrolün ve ihtimallerin simgesidir. En uzun hatlarda ilerler, saldırıyı bir anda savunmaya dönüştürür, rakibin planlarını bozar. Bu yüzden veziri feda etmek, özellikle oyunu yeni öğrenen göz için neredeyse delilik gibi görünür. İnsan zihni değer verdiği şeyi elinde tutmayı güvenlik sayar. Vezir tahtadaysa hâlâ seçenek vardır; vezir gittiyse sanki dünya biraz daralmıştır. Fakat büyük oyuncu bazen tam tersini görür: Vezirin kalması yenilgiyi uzatacak, fedası ise matı zorunlu kılacaktır.
Hayatın en acımasız derslerinden biri de budur: En değerli sandığımız şey, her zaman bizi zafere götüren şey değildir. Bir kariyer, bir ilişki, bir unvan, bir şehir, yıllarca kurulmuş bir kimlik ya da başkalarının hayranlığı… Bunlar bizim vezirimiz olabilir. Onları kaybetme ihtimali karşısında yalnızca korku duymayız; kendimizi kaybedeceğimizi düşünürüz. Çünkü çoğu zaman sahip olduğumuz şeyle kim olduğumuzu birbirine karıştırırız. Oysa insan, elindekilerin toplamı değildir. Bazen ancak en parlak taşını bıraktığında, oyunun gerçekte ne olduğunu görmeye başlar.
Fedakârlık ile kaçış arasındaki ince çizgi
Elbette her vazgeçiş bilgelik değildir. Bazen insanlar mücadele etmek yerine geri çekilir ve buna kader, olgunluk ya da fedakârlık adını verir. Satrançta kötü bir oyuncu vezirini kaybeder; iyi oyuncu vezirini verir. Aradaki fark niyetten çok hesapta yatar. Feda, duygusal bir gösteri değil, daha derin bir düzeni görebilme becerisidir. Eğer verdiğiniz şey sizi küçültüyor, bağımlılaştırıyor ve geriye yalnızca boşluk bırakıyorsa bu feda olmayabilir. Ama vazgeçişiniz daha büyük bir hareket alanı, daha sağlam bir benlik ve daha sahici bir yön yaratıyorsa, tahtada görünmeyen bir üstünlük kurulmuş demektir.
Bir insan güvenli ama ruhunu tüketen işinden ayrıldığında, dışarıdan bakıldığında vezirini bırakmış gibi görünür. Düzenli gelir, tanıdık çevre, statü ve öngörülebilirlik bir anda gider. Fakat belki de o iş, kralını köşeye sıkıştıran rakibin en parlak taşıdır. Ya da bir ilişkiyi bitirmek, sevginin yenilgisi değil, sevgi adına sürekli küçülmeyi reddetmek olabilir. Bazı kapılar anahtarla değil, ardında kalmayı göze alarak açılır.
Bu noktada cesaret, korkunun yokluğu değildir. Cesaret, korkunun hesabını dürüstçe yapıp yine de gerekli hamleyi seçmektir. Büyük fedalar romantik değildir; çoğu zaman geceleri uykuyu kaçırır, insanı kendi kararından kuşkulandırır. Çünkü zihin hemen sonucu görmek ister. Oysa feda edilen vezirin ardından gelen mat birkaç hamle sonra ortaya çıkar. Hayatta da kararın anlamı çoğu kez karar anında değil, o kararın sorumluluğunu taşırken belirir.
Kralı koruyan şey bazen kayıptır
Satranç bize değerlerin sabit değil, bağlama bağlı olduğunu öğretir. Vezir dokuz puandır; ama şah mat olursa puanların hiçbir anlamı kalmaz. Hayatta da başarı, para, beğeni ve konfor değerlidir; ancak bunlar insanın iç bütünlüğünü, onurunu ya da yaşama iradesini tehdit etmeye başladığında öncelik değişir. Korunması gereken bazen kazanım değil, merkezdir: Kendi kralınız.
Bu nedenle hayatın zor sorusu şudur: “Neyi kaybetmekten korkuyorum?” Daha zor olanıysa şudur: “Onu elimde tutmak beni hangi yenilgiden habersiz bırakıyor?” Her feda zafer getirmez; fakat bazı zaferler, feda olmadan asla gelmez. Usta oyuncu taşı değil, oyunun tamamını görür. Bilge insan da elindekinin parıltısına değil, vazgeçtiğinde açılacak ufka bakar. Bazen en değerli varlığını bırakmak, yoksullaşmak değil; nihayet kendi oyununu oynamaya başlamaktır.