Bir araştırmanın kamu parasıyla finanse edildiğini, yıllarca süren emek sonunda yayımlandığını ve ardından kamuya kapatıldığını düşünün. Sonuçları okumak isteyen öğretmen, hekim, bağımsız araştırmacı ya da meraklı öğrenci, dijital bir duvarla karşılaşıyor: Makaleyi görmek için ödeme yapın. Bu tablo, bilgi çağının en tuhaf ironilerinden biridir. İnsanlık bilgiyi üretmek için ortaklaşa kaynak harcıyor; fakat ürün, çoğu zaman yalnızca pahalı aboneliklere sahip kurumların erişebildiği bir ayrıcalığa dönüşüyor.
Açık bilim, bu çelişkiye verilmiş basit ama sarsıcı bir yanıttır: Araştırma makaleleri, veriler, yöntemler, kodlar ve değerlendirme süreçleri mümkün olduğunca herkesçe erişilebilir olmalıdır. Buradaki açıklık, yalnızca PDF dosyasını ücretsiz indirmek değildir. Bir sonucun nasıl üretildiğini görebilmek, veriyi yeniden inceleyebilmek, kullanılan yazılımı çalıştırabilmek ve hataları tartışabilmek de açıklığın parçalarıdır. Bilgi, vitrinde sergilenen kutsal bir nesne değil; sınanarak güçlenen canlı bir süreçtir.
Duvarlar yalnızca paradan yapılmaz
Akademik engellerin en görünürü ücretli erişimdir, fakat tek engel bu değildir. Ağır jargon, kapalı veri tabanları, paylaşılmayan kodlar ve yalnızca belirli çevrelerin anlayabildiği yayın gelenekleri de birer duvardır. Bir makaleyi ücretsiz yapmak, onu otomatik olarak demokratik kılmaz. İnsanların bilgiyi anlayabilmesi, eleştirebilmesi ve kendi yaşamlarıyla ilişkilendirebilmesi gerekir. Bu nedenle açık bilim; sade anlatımı, çok dilli yayıncılığı, erişilebilir görselleri ve toplumla doğrudan iletişimi de kapsamalıdır.
Elbette açıklık, sihirli bir değnek değildir. Ham veriyi internete bırakıp geri çekilmek, demokratikleşme sayılmaz. Verinin bağlamı bilinmiyorsa, yöntem yeterince açıklanmamışsa veya istatistiksel okuryazarlık zayıfsa, açıklık yanlış anlamayı da hızlandırabilir. Bir laboratuvarın titizlikle topladığı sonuç, sosyal medyada birkaç saniye içinde mucize tedaviye dönüşebilir. Dolayısıyla açık bilimin ikiz kardeşi eğitimdir. Erişim kapıyı açar; eleştirel düşünme ise içeride nasıl yürüneceğini öğretir.
Şeffaflık, bilimi zayıflatmaz
Bazıları verilerin ve yöntemlerin açılmasının hataları görünür kılacağından endişelenir. Haklıdırlar: Görünür kılar. Zaten amaç da budur. Bilimin gücü yanılmaz olmasından değil, yanlışlarını düzeltebilecek mekanizmalar kurmasından gelir. Tekrarlanamayan deneyler, seçilerek raporlanan sonuçlar ve karanlıkta kalan başarısız çalışmalar, bilginin güvenilirliğini aşındırır. Açık veri, ön kayıt, açık kaynak kodu ve şeffaf hakemlik; araştırmacıyı kusursuz göstermeyi değil, araştırma sürecini denetlenebilir kılmayı hedefler.
Ancak her şey koşulsuz biçimde açılmamalıdır. Sağlık kayıtları, kişisel bilgiler, yerli toplulukların kültürel mirası veya nesli tehlike altındaki canlıların konumları dikkatle korunmalıdır. Açık bilim ile etik arasında otomatik bir uyum yoktur; bu uyum tasarlanmalıdır. Doğru ilke, her veriyi herkese vermek değil, mümkün olan en geniş erişimi mümkün olan en güçlü sorumlulukla sağlamaktır. Mahremiyet, rıza ve topluluk hakları açıklığın sınırlarını belirleyen vazgeçilmez pusulalardır.
Bilgi müşterek bir ekosistemdir
Açık bilim gerçekleştiğinde araştırmanın öznesi de değişir. Yurttaşlar hava kirliliğini ölçebilir, hastalar araştırma sorularının belirlenmesine katılabilir, yazılımcılar bilimsel araçları geliştirebilir, öğrenciler gerçek veriler üzerinde çalışabilir. Böylece toplum, bilimin yalnızca seyircisi olmaktan çıkar. Akademisyen de fildişi kuleden halka bilgi dağıtan otorite rolünü bırakıp daha geniş bir düşünme ağının katılımcısına dönüşür.
Asıl soru, bilginin ücretsiz olup olmayacağından daha büyüktür: İnsanlığın ortak merakı kimlerin söz hakkıyla yönlendirilecektir? Açık bilim, bütün eşitsizlikleri tek başına çözmez; fakat bilginin mülkiyetine ilişkin eski varsayımları çatlatır. Araştırmaların görünür, anlaşılır ve yeniden kullanılabilir olduğu bir dünya, yalnızca daha adil değil, daha yaratıcıdır. Çünkü fikirler kilit altında değer kazanmaz. Dolaşıma girdiklerinde çarpışır, değişir ve hiç beklenmedik zihinlerde yeni sorulara dönüşür. Akademik duvarlar yıkıldığında içerideki bilgi azalmaz; insanlığın düşünme alanı genişler.