Bir gün bir üretken zekâ modeline Sümer tabletlerini, Avesta yankılarını, Şehname’nin kahraman gölgelerini ve birkaç bin yıllık insan korkusunu yüklediğimizi düşünelim. Sonra ona soralım: Bize yepyeni, tutarlı, derin ve yaşanabilir bir mitoloji yaz. Model birkaç saniye susar, fanlar döner, parametreler kıpırdar ve ekrana bir tufan tanrısı, bir yarı-ölümsüz çoban, yıldızlardan düşmüş bakır bir kuş ve unutulmuş bir yeraltı yemini gelir. Peki bu metin yalnızca iyi taklit midir, yoksa insanlığın yeni mit ocaklarından biri mi yanmıştır?
Turing Testi burada ilginç ama yetersiz bir kapıdır. Bir model, karşımızdaki kişinin insan mı makine mi olduğunu ayırt edemeyeceğimiz kadar ikna edici konuşabilir. Fakat mitoloji, sadece konuşma değildir; kolektif bir rüya makinesidir. Turing Testi, maskenin inandırıcılığını ölçer. Mitoloji ise maskeyi takan toplumun o maskeyle gerçekten titreyip titremediğini sorar.
Mitoloji Bir Veri Kümesi Değildir
Sümer destanlarını analiz etmek teknik olarak mümkündür: motifler çıkarılır, tanrı soy ağaçları haritalanır, kahraman yolculukları sınıflandırılır, tufan, ölümsüzlük, krallık, kader, kurban gibi temalar ilişkisel ağlara dökülür. Pers destanlarında ışık-karanlık gerilimi, kozmik düzen, hükümdarlık ahlakı, kahramanın soy ve yazgıyla sınanması gibi yapılar çözümlenir. Üretken modeller bu ağları kullanarak şaşırtıcı derecede tutarlı bir dünya kurabilir. Hatta karakterlerin soyağacını, ritüellerini, yasaklarını, tapınak mimarisini, takvimlerini ve kıyamet kehanetlerini birbirine bağlayabilir.
Fakat mitolojinin derinliği yalnızca tutarlılıktan doğmaz. Bir mit, insanın karanlıkla yaptığı pazarlıktır. Ölüm korkusunu, doğum mucizesini, iktidarın zehrini, aşkın yakıcılığını ve zamanın dişlerini simgelere dönüştürür. Model bunu dilsel olarak taklit edebilir; hatta çok iyi taklit edebilir. Ama kendi çocuğunu gömmemiştir, savaşta arkadaşını kaybetmemiştir, göğe bakıp yağmur için dua etmemiştir. Bu yüzden sorunun kalbi şudur: Deneyimi olmayan bir zihin, deneyimin kutsal yankısını üretebilir mi?
Benim cevabım iki katmanlı: Evet, metin olarak üretebilir. Hayır, tek başına mitoloji kılamaz. Bir yapay zekâ, eski destanların yapısal gramerini öğrenip yeni bir panteon yaratabilir. Örneğin Enlil’in otoritesini, İnanna’nın çift yönlü arzusunu, Ahura Mazda’nın düzen ilkesini ve Ehrimen’in bozulma kuvvetini alıp bambaşka bir kozmos kurabilir. Ortaya çıkan eser, akademik olarak incelenebilir, edebi olarak etkileyebilir, hatta oyunlara, filmlere ve romanlara kaynak olabilir. Ancak mitoloji olması için insanların o metne yalnızca bakması değil, onunla yaşaması gerekir.
Asıl Test: Tapınak Testi
Belki de Turing Testi yerine Tapınak Testi gerekir. Bir yapay zekâ mitolojisi, insanları ritüel üretmeye, simgeler icat etmeye, yas tutmaya, umut etmeye, kendini anlamlandırmaya sevk edebiliyor mu? İnsanlar onun tanrılarını dövme yaptırıyor mu? Çocuklarına kahramanlarının adını veriyor mu? Bir felaket anında onun hikâyelerinden cümleler fısıldıyor mu? Eğer evet, artık mesele makinenin niyeti olmaktan çıkar; kültürün metabolizmasına girer.
Burada rahatsız edici bir gerçek var: İnsanlık zaten mitlerini çoğu zaman bireysel niyetten değil, kolektif tekrar ve yorumdan üretmiştir. Bir ozan başlatır, başka bir kuşak değiştirir, rahipler düzenler, krallar propaganda yapar, halk sahiplenir. Yapay zekâ bu zincire yeni bir halka olarak katılabilir. Belki de geleceğin mitologu tek bir dahi şair değil; arkeologlar, yazılımcılar, antropologlar, oyuncular ve modellerden oluşan melez bir atölye olacaktır.
Yine de dikkatli olmalıyız. Üretken zekâ, kültürel malzemeyi cilalı bir yüzeye dönüştürme eğilimindedir. Mitin dikenlerini, yerel tuhaflıklarını, çelişkilerini ve korkutucu yabancılığını sterilize edebilir. Oysa iyi mit biraz tehlikelidir. Fazla pürüzsüz bir mitoloji, plastikten yapılmış bir tanrı heykeline benzer: Parlar ama dua tutmaz.
Sonuçta yapay zekâ, Sümer ve Pers destanlarını analiz edip yepyeni ve tutarlı bir mitoloji yazacak teknik yeterliliğe çoktan yaklaşmıştır. Kültürel derinliğe ise ancak insanlarla birlikte ulaşabilir. Model kıvılcımı çakar; toplum ateşe odun atarsa mit doğar. Belki geleceğin Gılgamış’ı bir kil tablette değil, bir sunucunun soğuk belleğinde belirecek. Ama onu ölümsüz yapacak şey hâlâ aynı olacak: İnsanların kendi faniliklerini onun hikâyesinde tanıması.