Kültürler Çarpışınca Ne Saçılır: Sanatın Gizli Parçacık Hızlandırıcısı

Kültürler Çarpışınca Ne Saçılır: Sanatın Gizli Parçacık Hızlandırıcısı

Cenevre yakınlarında yerin altında dev bir halka var: Büyük Hadron Çarpıştırıcısı. Protonları ışık hızına yakın süratlerde birbirine savuruyor, sonra da ortaya çıkan izleri dikkatle okuyoruz. Ama insanlığın yüzeyinde, daha gürültülü ve daha renkli başka bir çarpıştırıcı dönüyor: kültür. Diller, ritüeller, melodiler, yemek kokuları, sokak yazıları, göçler, algoritmalar, inançlar ve isyanlar birbirine çarpıyor. Fizikçiler bu çarpışmalardan Higgs bozonu gibi parçacıklar ararken, sanatçılar da melez estetikler, yeni akımlar ve henüz adı konmamış duygu elementleri buluyor.

Sanat tarihi biraz da kontrollü kaza tarihidir. Rönesans, antik dünyanın kalıntılarıyla Hristiyan Avrupa hayal gücünün çarpışmasıydı. Caz, Afrika ritimleriyle Avrupa armonisinin, acının ve şehirleşmenin yüksek enerjili bir deneyiydi. Kübizm, Afrika maskelerinin biçimsel cesaretiyle Batı perspektifinin kırılgan gururunu aynı tünelde hızlandırdı. Hip-hop, Bronx sokaklarında yoksulluk, teknoloji, plak kültürü ve şiirin birbirine çarpmasıyla doğdu. Her büyük akımın ardında bir laboratuvar değil, çoğu zaman bir liman, pazar yeri, göç yolu, sömürge yarası ya da gece kulübü vardır.

Bir Yapay Zekâ Gılgamış’ı Rüyasında Görürse Mitoloji Başlar mı?

Bir Yapay Zekâ Gılgamış’ı Rüyasında Görürse Mitoloji Başlar mı?

Bir gün bir üretken zekâ modeline Sümer tabletlerini, Avesta yankılarını, Şehname’nin kahraman gölgelerini ve birkaç bin yıllık insan korkusunu yüklediğimizi düşünelim. Sonra ona soralım: Bize yepyeni, tutarlı, derin ve yaşanabilir bir mitoloji yaz. Model birkaç saniye susar, fanlar döner, parametreler kıpırdar ve ekrana bir tufan tanrısı, bir yarı-ölümsüz çoban, yıldızlardan düşmüş bakır bir kuş ve unutulmuş bir yeraltı yemini gelir. Peki bu metin yalnızca iyi taklit midir, yoksa insanlığın yeni mit ocaklarından biri mi yanmıştır?

Turing Testi burada ilginç ama yetersiz bir kapıdır. Bir model, karşımızdaki kişinin insan mı makine mi olduğunu ayırt edemeyeceğimiz kadar ikna edici konuşabilir. Fakat mitoloji, sadece konuşma değildir; kolektif bir rüya makinesidir. Turing Testi, maskenin inandırıcılığını ölçer. Mitoloji ise maskeyi takan toplumun o maskeyle gerçekten titreyip titremediğini sorar.

Ladino’yu Bir Algoritma mı Hatırlayacak? Yapay Zekânın Unutulan Dillere Açtığı Gizli Kapı

Ladino’yu Bir Algoritma mı Hatırlayacak? Yapay Zekânın Unutulan Dillere Açtığı Gizli Kapı

Bir dil ölürken gürültü çıkarmaz; çoğu zaman bir mutfakta son kez söylenen ninniyle, bir büyükannenin torununa çevirmeye üşendiği şakayla, eski bir mektubun sandıkta sararmasıyla geri çekilir. Ladino, yani Sefarad Yahudilerinin yüzyıllar boyunca taşıdığı Yahudi İspanyolcası, tam da böyle bir eşikte duruyor: Ne tamamen yok olmuş bir fosil, ne de sokakları dolduran canlı bir nehir. Daha çok, hafızanın kıyısında bekleyen ince bir ses. Peki bu sesi yapay zekâ duyabilir mi?

Makine belleği, insan belleğinin yedeği midir?

Yapay zekâ modelleri, özellikle dil modelleri, sözcükleri yalnızca sözlük maddeleri olarak değil, kullanım örüntüleri olarak öğrenir. Bir kelimenin hangi kelimelerle komşu olduğunu, hangi duygusal iklimde belirdiğini, hangi cümlelerde yaşadığını yakalar. Bu, Ladino gibi kaybolmaya yüz tutmuş diller için devrimci bir imkân sunar. Çünkü mesele sadece “komo estas?” demeyi kaydetmek değildir; mesele, o ifadenin hangi sofrada, hangi özlemle, hangi tarihsel kırılmanın ardından söylendiğini de koruyabilmektir.

Butonlar Sağa mı Bakar, Toplum Sola mı Okur?

Butonlar Sağa mı Bakar, Toplum Sola mı Okur?

Bir web sitesindeki butonun nerede durduğu, ilk bakışta küçük bir teknik karar gibi görünür: Sepete ekle sağda mı olsun, solda mı? Devam butonu aşağıda mı parlasın, yoksa kullanıcıyı yukarıdan mı çağırsın? Fakat arayüz tasarımı, sandığımızdan daha az masumdur. Bir toplumun okuma yönü, dikkat alışkanlıkları, acele etme biçimi ve hatta otoriteyle kurduğu ilişki, ekrandaki minicik bir butonun konumunda kendini ele verebilir.

Latin alfabesiyle soldan sağa okuyan toplumlarda göz, çoğu zaman sol üst köşeden yola çıkar; sayfayı bir tarla gibi sürer, sağa doğru ilerler, aşağıya iner. Bu yüzden Batı merkezli birçok tasarım kalıbında ana eylem sağ tarafta konumlanır: İleri, devam et, satın al. Çünkü sağ taraf, okuma yolculuğunun varış noktasıdır. Kullanıcı metni tüketir, bilgiyi sindirir ve sonunda karar verir. Buton, cümlenin noktasına dönüşür.

Çeviri Makineleri Dünyayı Birbirine Yaklaştırırken Neyi Silip Süpürüyor?

Çeviri Makineleri Dünyayı Birbirine Yaklaştırırken Neyi Silip Süpürüyor?

Makine çevirisi modern çağın en kullanışlı büyülerinden biri gibi görünüyor: Bir düğmeye basıyor, Japonca bir menüyü anlıyor, İspanyolca bir e-postaya yanıt veriyor, Korece bir dizinin altyazısını takip ediyoruz. Dil duvarları inceliyor; bilgi daha hızlı dolaşıyor. Fakat her büyünün küçük bir bedeli vardır. Çeviri motorları çoğu zaman kelimeleri karşıya geçirirken, o kelimelerin cebindeki kültürel bozuk paraları yolda düşürüyor.

Bir deyim, yalnızca birkaç sözcüğün yan yana gelişi değildir. İçinde iklim, tarih, sınıf ilişkileri, mahalle sesi, eski korkular ve toplu kahkahalar bulunur. Türkçedeki “pabucu dama atılmak”, kelime kelime çevrildiğinde ayakkabının çatıya fırlatılması gibi absürt bir görüntü üretir. Oysa deyimin asıl yükü gözden düşmek, yerine daha iyisinin gelmesi ve hafif bir toplumsal alaydır. Makine, bağlamı yeterince tanımazsa bu ifadeyi düzleştirir: “Yerine başkası tercih edildi.” Doğruya yakın, fakat ruh bakımından yoksul bir cümle. Ayakkabı uçmuştur; yalnızca anlamın çatısı kalmıştır.